Richard Wagner: Die Walküre

Natúúrlijk is godin Fricka kwaad. Niet alleen is haar man, de oppergod Wotan, voor de zoveelste keer vreemdgegaan. Blijkt dat twee van zijn buitenechtelijke kinderen, de tweeling Siegmund en Sieglinde, met elkaar het bed hebben gedeeld! Nu bezoedelt incest het toch al twijfelachtige imago van de goden. Baseert Wotan zijn macht niet op wet en contract? En is het huwelijkse contract daar geen onderdeel van? Fricka verbiedt Wotan om zijn zoon Siegmund, die wordt opgejaagd door Sieglindes bedrogen man Hunding, te helpen.

Wotan stemt grommend in. Want als een leider zich niet aan zijn eigen wetten houdt, gooit hij inderdaad zijn soevereiniteit te grabbel. Maar waarom wilde Wotan Siegmund überhaupt helpen? Omdat Wotan een groot probleem heeft: de dwerg Alberich dreigt in het bezit te komen van de gouden ring, gesmeed uit het Rijngoud, die wordt bewaakt door de draak Fafner. ­Alberich zwoer ooit de liefde af in ruil voor absolute macht. De ring is een symbool van die duistere macht, en mocht Alberich die in bezit krijgen, dan is Wotans Walhalla niet bestand tegen ­Alberichs legers.

Maar Wotan heeft de ring zelf via een harde afspraak aan Fafner afgestaan, en kan deze dus niet met geweld terugkrijgen zonder zijn eigen gezag te ondergraven. Hij heeft een handlanger nodig die zijn wil uitvoert, en hoopte die te vinden in Siegmund. Totdat Fricka dus roet in het eten gooide. Wotan zit klem.

Vader en dochter

Brünnhilde hoort in de tweede akte van Die Walküre dit hele verhaal geduldig aan. Ze is de dochter van Wotan, en wederom is Fricka niet de moeder: de oergodin Erda verwekte haar, en met haar moed en wijsheid is Brünnhilde Wotans ­favoriete kind. Brünnhilde vormt als Walküre samen met haar zusters een belangrijke verdedigingslinie voor Wotans Walhalla. De Walküres verzamelen (op het ritme van het beroemde Walkürenmotief) gesneuvelde helden en brengen ze te paard naar de goddelijke burcht, om in Wotans leger te dienen. Wotan draagt haar op om ook Siegmund naar het Walhalla te brengen. Maar daar gaat het fout: als Brünnhilde midden in de nacht aan Siegmund verschijnt, weigert hij haar aanbod onsterfelijk te worden: Siegmund wil bij zijn geliefde Sieglinde blijven. 

Dit brengt Brünnhilde in grote verwarring: de menselijke bereidheid te sterven voor de liefde kent ze als goddelijke figuur helemaal niet. Het ontroert haar hevig en ze besluit Siegmund te helpen in zijn strijd tegen Sieglindes kwade man. Het is een ongekende beslissing, want het gaat recht tegen Wotans opdracht in. Die doodt Siegmund alsnog en komt dan kwaad verhaal halen. Zulk verraad is onacceptabel en hij straft Brünnhilde wreed: hij neemt haar haar goddelijkheid af en wil haar te slapen leggen op een rots, hulpeloos en reddeloos, vindbaar voor eenieder. In dit diepte­punt in de vader-dochterrelatie begint de laatste scène van de laatste akte van Die Walküre.

De speer van Wotan

Zo ingewikkeld als het verhaal soms in elkaar steekt, zo treffend effectief is Wagners muziek. Een belangrijk leidmotief in deze scène is Wotans speer, een strenge dalende toonladder, symbool voor orde en macht (Figuur 1). Dit motief klinkt in verwrongen vorm ook volop als symbool van Wotans frustratie (Figuur 2). 

Figuur 1. Een belangrijk leidmotief is Wotans speer: een strenge, dalende toonladder

Figuur 2. In verwrongen vorm verklankt het speermotief Wotans frustratie

Maar het speermotief vormt óók de basis van het motief van Brünnhildes puurheid en pleidooi: de dalende lijn wordt halverwege met een octaaf hoger voortgezet, en eindigt in een vraag (Figuur 3). Het is de zachtere variant van Wotans streng afstandelijke speermotief. En het wordt door Wagner in deze scène maximaal benut. Wotan kan zijn dochter onterven en beweren dat ze niets meer voor hem betekent, dit motief vertelt een ander verhaal: door de directe verwantschap met het speermotief benadrukt het dat Brünnhilde onlosmakelijk met Wotan is verbonden. Sterker, zij vormt zijn geweten, zo luidt haar verweer.

In de hoorn­s schalt het motief van Siegfried, de nog ongeboren held

Dat Siegmund moest sterven was een gebod van Fricka. Ging dit niet in tegen Wotans intenties? Heeft Brünnhilde niet zijn diepste wens opgevolgd door Siegmund te sparen? Het puurheidsmotief wordt steeds intenser, komt tot uitbarsting in Brünnhildes toonsoort E groot. Als je me toch moet straffen met een diepe slaap, laat me dan tenminste omringen door vuur waar alleen een echte held zich doorheen waagt, pleit ze. In de hoorn­s schalt het motief van Siegfried, de nog ongeboren held.

Figuur 3. Brünnhildes motief is sterk gerelateerd aan Wotans speermotief, een symbool van hun onlosmakelijke verbondenheid

Ook het motief van de slapende Brünnhilde (Figuur 4) waarmee de scène wordt afgerond, is afgeleid van de speer. Het klinkt eerst nog onrustig en wanhopig. Maar dan volgt de omslag, en die is stralend. Wotan kan zijn liefde voor Brünnhilde niet langer onderdrukken, beseft dat ze deel van hem is en stemt in met haar wens. Hij roept Loge – de god van het vuur, die ooit samen met Wotan de ring stal van Alberich – aan, chromatische loopjes verklanken het vuur. Een schitterende combinatie van leidmotieven klinkt in de slotmonoloog van Wotan: zijn afscheidsgroet, het noodlot, het vuur, Siegfried, het slaapmotief (Figuur 5). 

Figuur 4. Het motief van de slapende Brünnhilde, eveneens verwant aan het speermotief

Figuur 5. In Wotans slotmonoloog klinken verschillende leidmotieven tegelijk, waaronder, hier afgebeeld, die van zijn afscheidsgroet en het slaapmotief

Is Siegfried, zoon van Siegmund, dan inderdaad de verlosser die het goud verovert en Wotan helpt? De ultieme ironie is dat de echte held van het epos Brünnhilde zelf zal blijken. Maar tegen die tijd zijn we nog twee opera’s en talloze leidmotieven verder.

Beluister ook de Spotify-playlist die hoort bij dit artikel: