Bij pianostukken en liederen was Robert Schumann in zijn natuurlijke element.

In Schumanns tijd was een goede symfonie een gelaagd bouwsel met een sterke interne samenhang. Aan zulke constructies waagde Schumann zich aanvankelijk niet

Ze klinken zo spontaan en vanzelfsprekend, dat hij noten leek te ademen in plaats van te bedenken en op te schrijven. De vier symfonieën zijn onmiskenbaar van dezelfde maker, maar toch van een andere orde: de weg van inventie naar klinkend resultaat is aanzienlijk langer. In Schumanns tijd was een goede symfonie een gelaagd bouwsel met een sterke interne samenhang. Aan zulke constructies waagde hij zich aanvankelijk niet, tot zijn vrouw Clara hem over de streep trok. Als concertpianiste was zij vertrouwd met zijn pianostukken, en die waren volgens haar ‘volkomen orkestraal gedacht’. Een extra stimulans was zijn ontdekking van Franz Schuberts Symfonie in C groot: klinkend bewijs dat een typische liedcomponist grotere vormen kon veroveren. Schumann, de improvisator, zou zich als ‘architect’ bewijzen.

Na het succes van zijn Eerste ­symfonie volgden er vrij snel na elkaar nog drie, waarvan de Derde de laatste (de nummering correspondeert niet met de ontstaansvolgorde) en in menig opzicht de beste is. De orkestratie is effectiever dan in de eerdere drie, en ondanks de vorminvloeden van de grote Ludwig van Beethoven hoor je vooral een componist met een eigen agenda en een eigen verhaal. Later zou zelfs de altijd kritische Pjotr Tsjaikovski zich lovend over dit werk uitlaten. Dat juist deze symfonie zo overtuigt, heeft alles te maken met de pakkende thema’s: die moesten ‘klinken als volksmuziek’, aldus Schumann. Het duidelijkst hoor je dat in het tweede deel, een volksdans-achtig Scherzo. Maar ook de andere delen zitten vol markante deuntjes die je bijblijven en waarop je meteen een tekst zou kunnen plakken.

Schumann voltooide het werk binnen een paar weken in Düsseldorf, waar hij zojuist een nieuwe baan als dirigent had aangenomen. Het omliggende landschap en een boottocht over de Rijn met Clara werkten inspirerend – al was het niet Schumann zelf die deze symfonie de bijnaam ‘Rheinische’ gaf. Anekdotisch is wel de ‘kathedraal­muziek’ in het vierde deel (Feierlich): het is een impressie van de mis die de Schumanns bijwoonden toen ze tijdens hun Rijntrip de in aanbouw zijnde Dom van Keulen bezochten. In dit wonderlijke deel treden de tot dan toe zwijgende trombones op de voorgrond, met een bijna verblindend effect. Eigenlijk heeft de hele symfonie een spiritueel karakter: na het uitbundige openingsdeel wordt de sfeer geleidelijk ingetogener, de tempo’s worden trager, de expressie geconcentreerder – totdat in de Finale de volksliedjes en -dansjes weer losbarsten. Schumanns streven was om mensen door kunst met het hogere te verbinden; in deze symfonie kwam hij hoog, maar stond hij nog net met beide benen op de grond. Want helaas schreef hij hiermee eigenlijk ook zijn muzikale testament. Na de voltooiing verslechterde zijn geestelijke gezondheid razendsnel en zaten artistieke voltreffers er niet meer in. Zes jaar later overleed de componist in een psychiatrisch ziekenhuis.

Michelangelo deed vier jaar over het schilderen van het plafond van de Sixtijnse Kapel. De Taj Mahal werd in 22 jaar gebouwd. Richard Wagner had maar liefst 28 jaar nodig om zijn eigen culturele wereldwonder tot een voltooiing te brengen: de vierdelige cyclus Der Ring des Nibelungen (‘de ring van de neveling’), een onovertroffen opera­monument. Vier avonden zijn nodig om de cyclus uit te voeren, in de praktijk een week om de hoofdrolzangers en het orkest tussendoor op adem te laten komen. 

Wagner had reeds zes opera’s voltooid toen hij in 1848 begon aan het libretto van Siegfrieds Tod, dat zwaar leunde op de Noorse mythologie en het middeleeuwse Nibelungenlied waarin de jonge drakendoder Siegfried een hoofdrol speelt. Al snel besefte Wagner, met zijn feilloze gevoel voor grote spanningsbogen, dat dit een draak van een opera dreigde te worden. Veel te uitleggerig, veel te lange lappen tekst, veel te veel voorgeschiedenis. Dus schreef hij eerst de tekst van een ­‘prequel’, Der junge Siegfried. Maar ook die behoefde een voorgeschiedenis, en zo dijde het geheel uit tot ‘drie dagen en een vooravond’: Das Rheingold, Die Walküre, Siegfried en Götterdämmerung. Waarbij Wagner de muziek vervolgens in chronologische volgorde componeerde. De orkestbezetting dijde dusdanig uit, de thematiek werd zo veelomvattend en de maker was dermate idealistisch en megalomaan dat alleen een speciaal gebouwd theater nog zou mogen volstaan voor de uitvoering. Dat theater kreeg Wagner nog ook, met hulp van Ludwig II, koning van Beieren. In 1876 werd het Festspielhaus van Bayreuth ingewijd met de wereldpremière van Der Ring des Nibelungen (de eerste twee delen waren al los uitgevoerd in München, zeer tegen Wagners zin).

Die première in het normaal slaperige stadje Bayreuth werd een ­cultureel evenement van de hoogste orde, waarbij de verzamelde adel en kunstwereld een zeer ambitieus verhaal kreeg voorgeschoteld. Een wereld waarin oppergod Wotan hoogmoedige keuzes maakt, het Rijngoud wordt gejat door de ­‘Nibelung’ Alberich en tot een vervloekte ring omgesmeed, Wotans kleinzoon Siegfried (verwekt door incest) de draak doodt die het goud bewaakt, maar zelf ten prooi valt aan de vloek, en het aan Wotans favoriete dochter Brünnhilde is om het puin te ruimen. De Rijn treedt buiten zijn oevers en in een apocalyptisch eindspel wordt de corrupte oude wereld ingewisseld voor – zo is de hoop – een betere. 

Wagner knoopt dit tovertapijt aan elkaar met vele tientallen leidmotieven, korte thema’s die personages en emoties representeren. Die leidmotieven vormen een ‘oneindige melodie’ die grotendeels de plaats inneemt van de traditionele recitatieven en aria’s.

De cyclus kent talloze schitterende passages, vaak met een belangrijke becommentariërende rol voor het orkest. Geen wonder dat delen en fragmenten uit de ‘Ring’ vaak los worden opgevoerd, hetzij puur instrumentaal, hetzij met een overzichtelijk aantal vocalisten. De laatste scène van Die Walküre tussen Wotan en zijn opstandige dochter is wellicht, als je tóch moet kiezen, de allermooiste scène van de hele cyclus. Zeg maar Michelangelo’s weergave van De schepping van Adam. En een cruciaal keerpunt in het verhaal boven­dien, waarin het goddelijke moet buigen voor het menselijke.