Binnen festival Mind the Gap! presenteert het Concert­gebouworkest drie werken van zwarte componisten die opgroeiden in de Zuidelijke Staten van de VS. Daarnaast blikt het orkest samen met zanger Davóne Tines terug op een bijzonder gastoptreden van de zwarte bariton Jules Bledsoe onder leiding van Willem Mengelberg in 1937.

Brian Raphael Nabors groeide op in Birmingham, Alabama. Zijn muziek is diep geworteld in de zwarte cultuur van de Zuidelijke Staten, maar Nabors verbindt die met compositietechnieken uit de hedendaagse muziek, waarbij hij het gebaar en de drive van filmmuziek niet schuwt. In Pulse onderzoekt hij ­natuurlijke ritmes die alle vormen van leven ­dicteren, waarbij hij gebruik maakt van repeterende motieven en technieken. Na enkele contrasterende ritmische episodes met een prominente rol voor het slagwerk, komt de muziek uiteindelijk tot rust in serene strijkersklanken; de mens hervindt het ritme van de wereld om hem heen.

Trompettist en componist ­Wynton Ma­rsalis [in oktober 2021 ontvanger van de ­Concertgebouw Prijs, red.] is een van de meest veelzijdige en invloedrijke musici van onze tijd. Afkomstig uit New Orleans koestert hij de tradities uit de ontstaanstijd van de jazz, maar hij voerde met evenveel gemak het volledige klassieke trompetrepertoire uit. In zijn gecomponeerde muziek komen vele stijlen en genres samen. Dat geldt bij uitstek ook voor zijn ­Trompetconcert. Het stuk biedt een klinkende geschiedenis van het instrument, waarbij niet alleen verschillende stijlen, maar ook legendarische trompettisten uit het verleden de revue passeren. 

Ma­rsalis zet in zijn Trompetconcert meteen de toon door de solist een tetterende olifant te laten nabootsen. Daarmee benadrukt hij de ontregelende jokerrol van de trompet ­binnen het ensemble; een terugkerend thema in het werk. Vervolgens klinken overwegend gebroken akkoorden en fanfare­ritmes, waarmee de muziek naar het oorspronkelijke gebruik van de trompet als signaalinstrument lijkt te verwijzen. Na de pulserende fanfareklanken volgt een lyrische melodie van de solotrompet, die in het tweede deel verder wordt uitgewerkt tot een ballad in de stijl van Louis Armstrong. Het derde deel herneemt het hoofdthema van het eerste deel, vertaald naar de klankwereld van spaanstalig Amerika, vol bruisende dansritmes. In het vierde deel bereiken we de blues. Verderop in dit deel volgen koraalachtige klanken in het koper, die door de speelse bijdragen van de solist ontregeld worden, als een trompettist die tijdens de kerkdienst zijn eigen plan trekt. Het vijfde deel is een lyrische wals waarin de Franse twintigste-eeuwse trompet­traditie – met virtuozen als Maurice André en Pierre Thibaud en componisten als Henri Tomasi en André Jolivet – gevierd wordt. In het zesde en laatste deel staat opnieuw de jokerrol van de trompet centraal. De trompet danst over het pulserende slagwerk, motieven uit eerdere delen keren terug, en een klezmer-rondedans zorgt voor een jiddische sfeer. In de slotmaten klinkt opnieuw de tetterende olifant van het begin, dit keer verklankt door het hele orkest, als een op hol geslagen kudde. De ontregelende solist heeft iedereen in zijn ban gekregen.

In samenspraak met bas-bariton Davóne Tines maakte Thomas Beijer voor dit programma twee arrangementen. De spiritual I’m Troubled in Mind werd in 1937 door de zwarte bariton Jules Bledsoe gezongen bij het Concertgebouworkest onder Willem Mengelberg. In het melancholische lied wordt de Heer om steun gevraagd. Vervolgens klinkt de beroemde song Old Man River uit de musical Show Boat, waarvan Bledsoe in 1927 de wereldpremière zong. Show Boat was enerzijds een aanklacht tegen zwart onrecht, maar bevat ook racistische termen en stereotypen. Beijers arrangement bevat alternatieve regels, geïntroduceerd door de legendarische zwarte bas-bariton Paul Robeson, waardoor de nadruk verschuift van verslagenheid naar zwarte trots en onverzettelijkheid. De harmonische taal van het arrangement is geavanceerder dan het origineel. Daarmee wordt de duistere onderstroom van het stuk blootgelegd, en meer recht gedaan aan de problematische context waarin de musical ontstond.

William Levi Dawson groeide op in Anniston, Alabama, waar hij getuige was van de segregatie en achterstelling van de zwarte bevolking. Zelf had hij het geluk dat hij als getalenteerde tiener werd toegelaten tot het Tuskegee Institute, een prestigieuze school voor zwarte studenten, waaraan hij het merendeel van zijn leven als docent verbonden zou blijven. Voordat hij rond zijn dertigste op het oude nest zou terugkeren, voltooide hij een masteropleiding compositie aan het prestigieuze American Conservatory of Music in Chicago. Hier ontstond zijn ambitie om een symfonie te schrijven. Als koordirigent leerde hij Leopold Stokowski kennen, die Dawsons symfonie in 1934 met The Philadelphia Orchestra in première bracht. Daarmee was Dawson de derde zwarte componist van wie een symfonie door een prominent Amerikaans orkest werd uitgevoerd, na William Grant Still (1931, Rochester Philharmonic) en Florence Price (1933, Chicago Symphony Orchestra). Deze uitvoeringen leken het pad te effenen voor een inclusievere programmering, maar die belofte werd nooit ingelost, en Dawsons symfonie werd nooit een repertoirestuk. Recent is het originele, meeslepende werk aan een opmars begonnen.

Voor een hedendaags publiek klinkt de titel Negro Folk Symphony problematisch, maar Dawson zelf associeerde het woord ‘negro’ met raciale trots en emancipatie. Hoorbaar geïnspireerd door Antonín Dvořák, die ‘negro melodies’ als fundament voor Amerikaanse klassieke muziek bestempelde, integreert Dawson spirituals in zijn symfonische taal. In zijn symfonie overdenkt hij bovendien op verschillende manieren het lot van de zwarte bevolking en de cultuur waarin hij zelf opgroeide. Gedurende zijn hele leven bleef hij aan zijn enige symfonie schaven. Daarbij was vooral een reis door West-Afrika in 1952/53 van grote invloed. Op basis van zijn indrukken aldaar maakte hij de lengte van muzikale frases flexibeler en voegde hij veel slagwerk toe, om de link met zijn Afrikaanse roots te versterken.

Die link speelt sowieso een grote rol in de symfonie. Het openingsmotief in de hoorns symboliseert voor Dawson de link met Afrika, die door de slavernij en gedwongen migratie naar Amerika werd afgebroken. In het verloop van de symfonie probeert Dawson die breuk te herstellen. Het eerste deel, ‘The Bond of Africa’, verklankt het verlangen naar het moedercontinent, terwijl het middendeel ‘Hope in the Night’ zowel het moeizame bestaan in Amerika als de hoop op betere tijden vertegenwoordigt. In het energieke slotdeel ‘O, Le’ Me Shine, Shine Like a Morning Star!’ wordt die belofte ingelost.