Rond de ‘Grote Vaderlandse Oorlog’

Dmitri Sjostakovitsj schreef zijn Pianokwintet in Leningrad in 1939-40, kort vóór de oorlog. De Tweede pia­nos­onate (ter nagedachtenis aan zijn vroegere pianoleraar Leonid Nikolajev) ontstond in 1942-43 in Koejbysjev, waarheen hij was geëvacueerd vanuit het belegerde Leningrad. Het Tweede pian­otrio verscheen in Novosibirsk en Ivanovo in 1944 op papier en is opgedragen aan zijn overleden vriend, de musicoloog, polyglot en Mahlerkenner Ivan Sollertinski.

Tweede sonate

Ondanks een niet-aanvalsverdrag overrompelden Hitlers horden op 22 juni 1941 de USSR. De verdediging was ondermaats: Stalins zuiveringen in de Russische ­legerleiding vergden hun tol. Belangrijke steden als Leningrad en Charkiv vielen, en de slag om Stalingrad (1942-43) was ongekend zwaar. Natuurlijk werd Stalin na de bloedige ­overwinning op het schild gehesen, maar, zoals de veteraan Joeri Belasj (1920-1988) later dichtte:

Eerlijk gezegd:
in de loopgraven dachten we echt
niet aan Stalin.
Wel aan God. (…)
Waren er geen kranten geweest,
waarachtig, dan zouden we ‘die vreemde naam’
– niet eens Russisch –
gewoon zijn vergeten. *

Samen met veel collega-­wetenschappers en -kunstenaars werd Sjostakovitsj op transport gezet: weg van de frontlinie. Hij belandde uiteindelijk in Koejbysjev (het huidige Samara), een kleine 1500 kilometer ten zuidoosten van ­Leningrad. De facto was dit de oorlogshoofdstad, aangezien ook de regering en belangrijke industrieën daarheen verhuisden. Daar hoorde Sjostakovitsj van het overlijden van Leonid Nikolajev in het nog verder gelegen Tasjkent. Nikolajev, aan wie hij de Tweede so­nate opdroeg, was ook de pianodocent van bijvoorbeeld Vladimir Sofronitski en Maria Joedina.

De speels-motorische Eerste son­ate (1926) had Nikolajev nog ­gekscherend betiteld als een ‘sonate voor metronoom met pianobegeleiding’. Nu revancheerde Sjostakovitsj zich met een heuse ‘Sonata dlja rojala’: een werk voor concertvleugel (hij gebruikte doelbewust niet het gebruikelijke woord ‘fortepiano’). Met verwijzingen naar zijn eigen Eerste symfonie (1924-25) en diverse werken van ­Nikolajev, fugatische elementen, een mars als in zijn recente Zevende symfonie ­‘Leningrad’, canons en de variatievorm van het derde deel doet Sjostakovitsj een gooi naar de ‘grande’ sonate à la Ludwig van Beethoven. Mede doordat hij zijn muzikale materiaal onophoudelijk verder ontwikkelt ontstaat een serieus betoog. De componist bleef onzeker over het resultaat – schaarde het nu eens tot zijn beste werken, maar beschouwde het dan weer als een futiliteit. Een bijna ‘symfonische’ sonate, die helaas relatief weinig gespeeld wordt.

* Joeri Belasj, Okopnye stichi, vert. ­Marius Broekmeyer & Murk A.J. Popma in O, wat schreewden de vogels. Russische gedichten van het front, ­Amsterdam, 2001.

Tweede pianotrio

Het Tweede pian­otrio is meer dan alleen een in memoriam voor de musicoloog Ivan Sollertinski met wie Sjostakovitsj zeventien jaar lang innig bevriend geweest was. In 1944 bevrijdden de Russen Belzec, Sobibor, Majdanek en Treblinka en de nieuwsberichten over de gruwelijkheden in Hitlers vernietigingskampen overvleugelden Sjostakovitsj’ persoonlijke verdriet. De cellist huilt in de openingsmaten dan ook niet alleen om het verlies van een boezemvriend, maar ook om de waanzin van totalitaire regimes.
Het bos voerde ons naar beneden.
De voeten probeerden het water.
Soms ga je naar het communisme,
maar beland je in een moeras.’ **

De muziek is vrij eenvoudig, ook in de macabere dans waarmee het stuk eindigt. Maar de aanklacht is misschien daardoor des te indrukwekkender. SS-bewakers lieten de gevangenen dansen naast hun eigen graf, zo vertelden de Russen die van het front terugkwamen, en dat is precies wat Sjostakovitsj in het laatste deel lijkt te hebben geschilderd. Er klinkt een joods danswijsje, maar de dans gaat steeds moeizamer, steeds weer hapert de melodie, totdat de uitputting definitief toeslaat. De pianist rammelt nog iets dat lijkt op het liedje, maar de cellist kan al niet meer dan steeds dezelfde toon herhalen. Nog een paar keer leeft de muziek even op. De pianist jakkert als een bezetene langs een berg van noten, een nog gruwelijker geluid producerend dan de wind die in Sergej Prokofjevs Vioolsonate over het kerkhof waait. Maar de melodieën klinken al onwerkelijk, als een herinnering aan betere tijden. Waarna het slot-Adagio teruggrijpt op de furieuze akkoorden waarmee het Largo begon.

Is dit een persiflage op de van staatswege verordonneerde vrolijke muziek die de meeste van Sjostakovitsj’ collega’s neerpenden?

**Nikolaj Glazkov [’s Nachts is het gras koud], naar de vertaling in Willem G. Weststeijn Het Pegasusboek van de Russische poëzie, Amsterdam, 2021; Glazkov bedacht overigens de term ‘samsebjaizdat’ (voorzichzelfuitgeverij), die later tot ‘samizdat’ zou uitgroeien: de niet-officiële uitgaven in de Sovjettijd.

Pianokwintet

Wat eigenlijk Sjostakovitsj’ tweede strijkkwartet had moeten worden, werd om praktische redenen een pianokwintet: ‘Zo gaf ik mijzelf tenminste een kans te kunnen meereizen naar andere steden en plaatsen. Het Glazoenov- en het Beeth­ovenkwartet komen overal en nergens en zullen me nu moeten meenemen, zodat ik misschien ook een glimp van de wereld kan opvangen!’, vertelde Sjostakovitsj zijn vriend Isaak Glikman. Meende hij dat serieus? Uit zijn gelaatsuitdrukking kon Glikman het niet afleiden.

Na de grandioze Prelude en de akelig ingetogen Fuga speelt het vijfkoppige ensemble pas in het Scherzo voor het eerst langere tijd als een geheel, en niet hoofdzakelijk alternerend tussen piano en strijkers of in kleinere samenstellingen. En juist dat Scherzo heeft met zijn boertige joligheid – met een hoop melodieën à la Boer daar ligt een kip in ’t water en een waanzinnig lang slot – een tongue-in-cheek-gehalte zoals we zelfs bij Sjostakovitsj zelden horen. Is dit een persiflage op de van staatswege verordonneerde vrolijke muziek die de meeste van Sjostakovitsj’ collega’s neerpenden?

Gaat men inderdaad uit van een onderliggende ‘bedoeling’ van deze noten, dan klinkt het joods ­aandoende triogedeelte van het Scherzo extra wrang, zeker gezien Stalins onmiskenbare antisemitisme. Met de angstaanjagende kaalheid van zowel de Fuga als het ongewoon lange Intermezzo roept Sjostakovitsj bovendien de sfeer op van de droevige slotscène van zijn in 1936 ter dood veroordeelde opera Lady Macbeth van het district Mtsensk.

Het premièrepubliek van het Piano­kwintet in g klein, op 23 november 1940 in het Moskouse conservatorium, was laaiend enthousiast. Zelfs partijblad Pravda sprak van een ‘helder lyrisch, menselijk en eenvoudig’ werk. Een half jaar later ontving Sjostakovitsj er zelfs de Stalinprijs ‘eerste klasse’ voor. De bijbehorende 100.000 roebel verdeelde hij onder zijn armlastige vrienden en studenten. Wel behield hij de gouden medaille (met het portret van Jozef Stalin). Die moest hij ten tijde van Nikita Chroesjtsjov overigens inruilen voor een nieuwe, slechts vergulde.