In een interview zei slagwerker Alexej Gerassimez ooit: ‘De 21ste eeuw behoort toe aan de slagwerkers. Vooral omdat het zo’n groot instrumentarium is en er altijd iets te ontdekken valt.’ En hij heeft geen ongelijk: in de klassieke muziek heeft slagwerk de afgelopen eeuw een metamorfose ondergaan. Waar het in het klassieke orkest als figurant opereerde, ontwikkelde het veelkleurige instrumentarium zich tot protagonist van de hedendaagse muziek.

Het is opvallend hoe deze evolutie hand in hand ging met de rol van de piano. Vroeger een icoon van harmonisch en melodisch denken, behandelen veel componisten het instrument tegenwoordig eerder als lid van de slagwerkfamilie. Het lag dus in het begin van de vorige eeuw voor de hand om piano en slagwerk het podium te laten delen als ensemble van alleskunners. Iconisch startpunt voor de ­bijzondere kwartetbezetting van twee piano’s en twee slagwerkers was de Son­ate voor twee piano’s en slagwerk van Béla Bartók, die daarmee in 1927 de toon zette voor veel componisten na hem.

Wat die nieuwe rollen van piano en slagwerk betreft is ook Quartet van Steve Reich emblematisch te noemen. Reich speelt een centrale rol in de opwaardering van slagwerk in de hedendaagse concertmuziek. Sinds zijn baanbrekende Drumming (1971) introduceerde de New Yorker repetitieve processen, phasing­technieken en invloeden uit West-­Afrikaanse en Oost-Aziatische ritmiek. Reichs vernieuwingen, vooral zijn ritmische drive en formele helderheid, blijven een bron van inspiratie voor componisten en slagwerkers. In Fast, het derde deel van Reichs Quartet, spelen twee piano’s en twee vibrafoons samen in een gelaagde polyritmiek, waarbij de melodie ondergeschikt is aan een jazzy puls die nooit lijkt te stoppen. De vier partijen grijpen voortdurend in elkaar, verschuiven en wisselen ­materiaal uit – in interacties die vergelijkbaar zijn met die van een strijkkwartet. Technisch draait het werk om samenspel en precisie, om de snelle wisselingen en subtiele ritmische complexiteit strak te vertolken.

Paul Lansky gold decennialang als pionier van de elektronische en computermuziek in de Verenigde Staten, met invloedrijke werken die dankzij algoritmes en complexe digitale processen tot stand kwamen. Vanaf de jaren 2000 verschoof Lansky’s focus naar akoestische ensembles, waarbij hij zijn vertrouwde klankonderzoek toepaste op live-instrumenten. Over zijn cyclus Textures zegt hij: ‘Ik houd van het schrijven van slagwerkmuziek. Het lijkt veel op het maken van computermuziek, wat ik meer dan 35 jaar fulltime heb gedaan. Op de computer werk je bijvoorbeeld met spectrale balans, klankverloop en timbreverschillen. In de slagwerkwereld wordt deze bijna oneindige hoeveelheid mogelijkheden geëvenaard door het enorme potentieel van de instrumentfamilies van hout, metaal, hamers en vellen. De ongebruikelijke combinatie van twee pianisten en twee slagwerkers vraagt om muziek die de instrumenten tot het uiterste van hun klankmogelijkheden brengt. Het idee van ‘texturen’ kwam bij me op zodra ik begon met componeren. Ik heb de focus voor ieder deel gevonden zodra de textuur en muzikale ecologie ervan duidelijk werden. Eigenlijk is het stuk een ode aan het unieke klank­potentieel van deze bezetting.’

In de jaren 1920 raakten veel componisten in de ban van de Amerikaanse jazz. Maar niemand wist de geest van die nieuwe muziek zó overtuigend te vangen als George Gershwin, de componist die de klassieke muziek de Jazz Age binnenleidde. Wat Gershwin voor ogen had, was een verbond tussen klassiek en populair of, zoals hij het zelf noemde, ‘van jazz een eerbare vrouw maken.’ Zijn eerste poging was meteen raak: Rhapsody in Blue. De opdracht kwam van Paul Whiteman, de bigbandleider die jazz naar de concert­zaal wilde brengen. Vanaf de eerste glijdende klarinettoon was het publiek verkocht. Gershwin beschreef het werk zelf als ‘een muzikale caleidoscoop van Amerika – van onze smeltkroes, onze ontembare vitaliteit, onze blues, onze grootstedelijke waanzin’. Om die magie te laten klinken is een volledig orkest niet nodig; zoals het arrangement van Henry Levine voor twee pianisten laat horen, volstaan vier handen ruimschoots om Gershwins swing, grandeur en weemoed te raken.

Behalve een begenadigd slagwerker is Alexej Gerassimez ook componist, met name voor zijn eigen instrumentarium. Zijn werk ­Beyond Stickability is een feest voor ogen en oren. De titel, een speelse verwijzing naar de technische beheersing van de slagwerkstokken of ‘sticks’, prikkelt je om voorbij de techniek te kijken naar de fysieke en emotionele kracht van ritmische taal. Het werk balanceert tussen virtuositeit en intuïtie, theater en precisie. De slagwerkers worden hier behalve performer ook choreograaf: elke beweging, elke aanraking, elke timing draagt bij aan de theatrale energie van het stuk.

Hoewel er veel moderne bewerkingen zijn gemaakt van Shakespeares tragedie Romeo en Julia, kan er geen een tippen aan West Side Story van Leonard Bernstein. De Broadway-musical teleporteerde de families Montague en Capulet naar rivaliserende Amerikaanse jeugdbendes: de Jets en de Sharks, met de noodlottige geliefden Tony en Maria in de vuurlinie. Bernsteins orkestsuite Symphonic Dances uit ‘West Side Story’, in het arrangement van Peter Sadlo, is net zoals Gershwins werk eerder op de avond een theatrale reis. Het is een ­samengaan van jazz, latin en symfonische stijlen waarin piano en slagwerk het noodlottige verhaal vertellen zonder woorden. Sadlo’s bewerking legt nadruk op de ritmische swing, de dynamische contrasten en expressiviteit van Bernsteins origineel.

Was Bernstein een directe erfgenaam van Gerswhin, zo kan de vroege John Adams worden gezien als componerende oomzegger van Reich. Adams’ Short Ride in a Fast Machine is een klinkende bolide voor orkest. Of zoals hij zelf zei: ‘Weet je hoe het is als iemand je vraagt om mee te rijden in een geweldige sportwagen en je dan achteraf zou willen dat je dat niet had gedaan?’ Met dit in het achterhoofd schreef hij in 1986 een fanfare voor groot symfonieorkest, een ‘vrolijk, opgewekt muziekstuk dat erg moeilijk te spelen is, maar ook heel leuk.’ Minimal music is de grootste invloed in dit werk, dat niet voor niets vaak een ‘tri­omf van het minimalisme’ wordt genoemd. Je hoort welluidende harmonieën, motorische ritmes en repetitieve melodische motieven en patronen. Wat bij Adams een symfonie van puls en harmonische drive was, wordt in Gerassimez’ arrangement een samenballing van energie – met de piano’s als chauffeur en het slagwerk als vonkende motor. Het mechanische ritme van het woodblock stuwt de ‘fast machine’ vooruit met een obsessieve precisie. Het kwartet raast over die snelweg in een maalstroom van
energie.