Het land van citroenen

Johann Wolfgang von Goethe was niet de eerste die warme lof zong van zijn geliefde Italië met de beroemde regels: ‘Kennst du das Land, wo die Zitronen blühn?’ Dat was in zijn vierde roman Wilhelm Meisters Wanderjahre, een autobiografisch reisverslag uit 1795. Er zijn legio voorbeelden van schrijvers, kunstenaars, musici en componisten die in de ban waren van het land dat zinderde van lokale producten als sonate, triosonate, soloconcert, concerto grosso, sinfonia, cantate, aria en recitatief, en natuurlijk oratorium en opera. Dat waren fel begeerde exportproducten. De Duitse fluitvirtuoos en huiscomponist van de Pruisische koning Frederik de Grote, Johann Joachim Quantz (1697-1773), schreef in zijn autobiografie uit 1714: ‘In Pirna kreeg ik in die tijd voor het eerst de vioolconcerten van Vivaldi te zien. Het waren muziekstukken van een heel nieuw soort waarvan ik zeer onder de indruk raakte. Ik liet niet na er een flinke voorraad van te verzamelen. De prachtige ritornellen van Vivaldi zijn mij in de daaropvolgende tijd goede voorbeelden geweest.’

Het programma van vandaag is een eerbetoon aan die rijke Italiaanse erfenis, aan het concerto in zijn inmiddels talloze gedaanten. Want hoe kaal zou het huidige muziekleven niet zijn als aan die Italiaanse stam eind zeventiende eeuw niet de eerste twijgen waren ontsproten? Waar zouden Johann ­Sebastian Bachs Brandenburgse concerten zijn, de pianoconcerten van Wolfgang Amadeus Mozart en Ludwig van Beethoven, en het machtige ­romantische repertoire der virtuozen? Al drie eeuwen houdt het genre van het soloconcert een miljoenenpubliek in zijn ban. Door afwisseling en contrast, door tedere cantilenen, vinnige uithalen en adembenemende achtervolgingen. Door de eenzaamheid van één of meer solisten tegenover het orkest. Door dialogen, vraag en antwoord, door wedijver, tegenwerking maar ook samenwerking. Door gevoelige ontboezemingen, droefenis, ­vreugde en razernij. Daarmee houdt het concerto de luisteraar een spiegel voor van zijn eigen wezen en gedrag, biedt het ontroering, troost en esthetisch luistergenot.

Zo ook het ‘Kleine grote ­concert’ uit coronatijd van de Frans-Zwitserse componist Richard Dubugnon, waarmee Janine Jansen en Camerata Salzburg onderweg zijn om wereldwijd de première te verzorgen. Dubugnon, die als contrabassist gewend is vanuit het nu om te kijken over een zee van repertoire, doet dat ook in dit vierdelige concert van ongeveer een kwartier. De bezetting, met een solistisch bezet strijkkwartet tegenover een strijkorkest met anno 2020 nota bene een klavecimbel, is een knipoog naar het concerto grosso uit de Barok. Dat alleen al voorspelt rijkelijk esprit in dit werk. Daarvan getuigt ook het commentaar van de componist zelf: ‘Alles aan deze compositie is paradoxaal. Ten eerste de titel, een woordspeling: ‘piccolo’ (klein) concerto ‘grosso’ (groot). Ten tweede de barokke vorm met een tutti in tegenstelling tot een groep solisten, in dit geval een strijkkwartet – wat een anachronisme is, aangezien de eerste strijkkwartetten pas in het midden van de Klassieke Periode verschenen bij Boccherini en Haydn. Ten slotte is de muziek zelf anachronistisch, vol verwijzingen naar de Barok en de Klassieke Periode, maar ook naar jazz en funk. Humor is aanwezig, zonder dat dit ten koste gaat van virtuositeit of expressiviteit.’

Een drie eeuwen ouder eerbetoon is dat van de Italiaanse vioolvirtuoos Francesco Geminiani, geboren in Lucca en een leerling van de fameuze violist Arcangelo Corelli uit Rome. Geminiani was een van de vele Italianen die werden aangetrokken door het rijke muziekleven van Londen, net als de Saksische reus Georg Friedrich Händel en de ­Nederlanders Willem de Fesch en Pieter Hellendaal. Vanaf 1726 gaf Geminiani een reeks van twaalf concerti grossi uit, gebaseerd op de geruchtmakende Vioolsonates, opus 5 (gepubliceerd in 1700) van Corelli die Antonio Vivaldi, Georg Philipp Telemann, Händel en Johann Sebastian Bach de weg wezen. Het twaalfde concert is gebouwd op een van de bekendste thema’s uit de muziek­geschiedenis, ‘La Follia’, van oorsprong de Spaanse sarabande­achtige, wilde en uitgelaten dans folía (te vertalen als ‘gekte, razernij’). Het thema inspireerde ook Jean-Baptiste Lully, Marin Marais, Alessandro Scarlatti, Carl Philipp Emanuel Bach, Franz Liszt en Serge Rachmaninoff. Wat bij Corelli een hoogst virtuoos vioolstuk was (met continuobegeleiding), werkte ­Geminiani uit tot een genadeloze exercitie voor strijkorkest: het Concerto grosso in d klein bestaat uit het ‘Follia’-­thema met vijfentwintig variaties.

Wie ooit Federico Fellini’s film La Strada (1954) heeft gezien, zal nooit de intens droevige blik van Giulietta Masina vergeten, het dociele clownvriendinnetje van de brute krachtpatser Anthony Quinn. De toegankelijke en sfeervolle muziek bij de film komt uit de pen van Nino Rota, die ook de partituren schreef bij klassiekers als Fellini’s La Dolce Vita, Visconti’s Il Gattopardo en Coppola’s The Godfather. Rota zag kunstmuziek, filmmuziek en populaire muziek als gelijkwaardige genres. Dankzij een groot talent voor stilistische assimilatie creëerde hij een grensoverschrijdende, archaïsche, elegante stijl die hij ook toepaste in zijn meer dan 150 composities aan concertmuziek. Zo ook in zijn Concerto per archi: dit moderne concerto grosso bestaat uit vier beknopte contrasterende delen die melodisch en harmonisch toch verwant zijn. Natuurlijk is Rota’s filmmuziek hier aangenaam nabij, en in het derde deel, Aria, vanzelfsprekend ook Bach.

De vier jaargetijden is het bekendste voorbeeld van Antonio Vivaldi’s ongewone manier van componeren, die door zijn heftige stijl in heel Europa voor opschudding zorgde. Volgens tijdgenoten zouden veel vrouwen bij het beluisteren ‘in tranen en snikken zijn uitgebarsten en in extase zijn geraakt.’ Heftigheid en opschudding volop in deze vier vioolconcerten die heel plastisch de seizoenen schilderen. Toch kan men daarbij voor aardige verrassingen komen te staan. Zo staat ‘Zomer’ opvallend genoeg in g klein, maar Vivaldi’s begeleidende dichtregels bieden de verklaring.

Mens en natuur gaan gebukt onder de verzengende hitte. Een herder ontwaakt angstig en huivert bij het opkomende onweer, waar bliksemschichten de hemel doorklieven en stortregens de aarde geselen. Vivaldi tovert het de luisteraar allemaal voor ogen. In ‘Winter’ speelt zich een strijd af tussen de conventie en de compositorische vrijheid. Deze experimentele muziek sloeg destijds in als een bom en klinkt ook nu nog fris en verrassend. In het bijgevoegde sonnet beschreef Vivaldi een mozaïek van winterse beelden en gebeurtenissen die in het concert worden verklankt. Maar in zijn fantasierijke toonschilderingen leefde Vivaldi zich naast heftige winterstormen en zomerse donder en bliksem ook uit in bij de herfst behorende jacht en oogst en lieflijke lentetaferelen van een vredig buitenleven vol weiden met bloemen.