Johan Giskes

Eind september 1975 maakte Het Concertgebouw een nieuwe activiteit bekend: gratis lunchconcerten. Inmiddels zijn we vijftig seizoenen verder en is het halve uur gratis muziek rond lunchtijd nog steeds een geliefd onderdeel van de Eigen Programmering.

Meestal staat het orgel in de Grote Zaal zwijgend tussen de meest uiteenlopende klanken, maar deze maand soleert Leo van Doeselaar bij het Concertgebouworkest in Poulencs ‘Orgelconcert’. Net als veertig jaar geleden. Tijd voor een beknopte geschiedenis van het Maarschalkerweerdorgel.

Het komt zelden voor dat het Concertgebouworkest een muziekstuk speelt ter gelegenheid van de verjaardag van een nog levende componist. Het overkwam Frank Martin met zijn Vioolconcert.

Afgelopen zomer zette het Concertgebouworkest Rendering van Luciano Berio op de lessenaars in Amsterdam en op tournee. De compositie en zijn honderd jaar geleden geboren schepper zijn verweven met de orkesthistorie.

Amsterdam viert dit jaar zijn 750-jarig bestaan. Hoe vierden Het Concertgebouw en het Concertgebouworkest het jubilieum vijftig jaar geleden? Een terugblik.

Igor Stravinsky’s muziek klinkt regelmatig in Het Concertgebouw en bij het Concertgebouworkest, maar dat was in de beginjaren wel anders. Hoe bouwde Amsterdam een relatie op met de componist?

Een nauwelijks belichte bladzijde in de Concertgebouwhistorie betreft de allereerste activiteiten van het orkest. Nog voor zijn eerste filharmonische concert op 3 november 1888 – als Orkest van het Concertgebouw – had het al aan vijf opera-uitvoeringen meegewerkt.

Een eeuw geleden waren radio-uitzendingen vanuit Het Concertgebouw sporadisch. Zo kwam het dat in mei 1925, dus niet in de lijdenstijd, voor het eerst de Matthäus-Passion van het Concertgebouworkest op de radio kwam – precies honderd jaar geleden.

Om aandacht te vragen voor de nodige restauratie van Het Concertgebouw startte in 1984 de serie Wereldberoemde Symfonieorkesten. Veertig jaar na dato is die nog steeds springlevend.

In maart staat Offertorium van Sofia Goebaidoelina (1931-2025) bij het Concertgebouworkest op het programma. De eerste uitvoering van dit vioolconcert was in 1991, twee jaar nadat het orkest kennis had gemaakt met de muziek van deze vooraanstaande componiste.

In 1954 trad het Concertgebouworkest voor het eerst op in de Verenigde Staten. Die tournee, met Eduard van Beinum en Rafael Kubelík als dirigenten, startte met een bijzonder concert in het gebouw van de Verenigde Naties: het Concertgebouworkest als politiek instrument.

Ter gelegenheid van het 200ste geboortejaar van Anton Bruckner speelt het Concertgebouworkest zijn negen genummerde symfonieën. De weinig gespeelde Eerste en Tweede symfonie komen respectievelijk in december en september aan bod. De uitvoeringen maken deel uit van een orkesttraditie die langzaam op gang kwam.

Het Concertgebouworkest kent een rijke opera­traditie. Maar Willem Mengelberg, eerste dirigent van 1895 tot 1945, ­waagde zich slechts bij uitzondering aan het genre. Op 28 april 1917 werkte hij voor het eerst mee aan een opvoering van Ludwig van ­Beethovens Fidelio in de Amsterdamse Stadsschouwburg.

In februari speelt het Concertgebouworkest de ­Gurre-Lieder van de 150 jaar geleden geboren Arnold Schönberg. De vorige uitvoering van het ­gigantische werk vond ruim honderd jaar geleden plaats, onder leiding van de componist zelf. Zowel publiek als critici waren lyrisch.

Al meer dan een halve eeuw weet pianiste Mitsuko Uchida het ­Concertgebouw-publiek te betoveren. We kijken terug op een muzikaal pad dat alleen maar omhoog leidde, en waarin Beethoven vaak een prominente plek innam.

Precies 100 jaar geleden voerde het Concertgebouworkest Maurice Ravels Ma mère l’Oye uit onder leiding van de componist. Hoe kwamen die concerten tot stand en wat vond men ervan?

Het Concertgebouw en het Concertgebouworkest ontwikkelen steeds meer concerten en andere activiteiten om ook het jongste publiek enthousiast te maken voor klassieke muziek. De kiem werd een eeuw geleden al gelegd, toen voor het eerst jeugdconcerten werden gegeven. 

De muziek van Alban Berg is bij het Concertgebouworkest lange tijd geen vanzelfsprekend onderdeel van het repertoire geweest. De uitvoeringen van de Drei Orchesterstücke in 1961 onder Hans Rosbaud droegen in belangrijke mate bij aan de acceptatie van deze nieuwe klanken.

Ogenschijnlijk is Ravels Bolero een eenvoudig stuk in driekwartsmaat, waarvoor een dirigent alleen de inzet hoeft aan te geven. De rest kan dan als vanzelf volgen. Dat het tegendeel waar is, blijkt uit de geschiedenis van het werk bij het Concertgebouworkest.

Brahms’ Vioolconcert werd aanvankelijk wel beschouwd als een concert ‘tegen de viool’, maar behoort inmiddels al lang tot de meest uitgevoerde werken in het genre. De uitvoeringen van Leonidas Kavakos deze maand met het Concertgebouworkest maken deel uit van een boeiende speeltraditie.

Deze maand treedt The Cleveland Orchestra op in Het Concertgebouw. Niet voor het eerst: het wereldberoemde orkest debuteerde er in 1957. Een bijzonder archiefstuk herinnert aan de eerste kennismaking.

Het duurde even, maar uiteindelijk won de bescheiden pianist en componist Béla Bartók het vertrouwen van het Nederlandse publiek. Deze maand speelt het Concertgebouworkest onder leiding van Iván Fischer zijn drie pianoconcerten en klinkt in de Kleine Zaal het Eerste strijkkwartet.

Iván Fischers debuut bij het Concertgebouworkest in 1987 luidde een lange, intensieve en inspirerende samenwerking in. Deze werd recent bekroond met zijn benoeming tot honorair gastdirigent.

Willem Mengelberg, die het Concertgebouworkest leidde van 1895 tot 1945, koos slechts incidenteel voor Händels Messiah. Hoe ziet de vroege Amsterdamse speelgeschiedenis van het werk eruit?

Wie vanaf het podium de zaal in kijkt, ziet midden boven het frontbalkon de naam van Sweelinck staan. Het is 400 jaar geleden dat de Amsterdamse componist, organist en leermeester de laatste adem uitblies. Wat hebben Orkest en Gebouw met hem?

Op 8 oktober klinkt het Pianokwartet van Gustav Mahler in de Kleine Zaal. Preludium-­auteur Johan Giskes verdiept zich in een stukje vergeten geschiedenis.

In 1938 soleerde Serge Rachmaninoff bij het Concertgebouworkest in de Nederlandse première van zijn ‘Paganini-rapsodie’. Zijn laatste bezoek aan Amsterdam was een triomf.

Op 28 maart is het 150 jaar geleden dat dirigent Willem Mengelberg werd geboren; 100 jaar geleden op 5 april overleed componist Alphons Diepenbrock. Behalve de muziek, Het Concertgebouw en het orkest verbond hen een bijzondere vriendschap.

De muziekwereld herdenkt dit jaar op allerlei manieren de geboorte van Ludwig van Beethoven, 250 jaar geleden. Hoe ging dat honderd jaar geleden in Het Concertgebouw?

Dat Het Concertgebouw zelf kamermuziekconcerten organiseert is een traditie die teruggaat tot het Mahler-Feest van 100 jaar geleden. Een spraakmakende reeks concerten met veel levende componisten stond aan de basis.

Herbert Blomstedt wordt in juli 93 jaar, maar dirigeert nog altijd vol jeugdig vuur. Deze maand staat hij opnieuw voor het Concertgebouworkest. Preludium blikt terug op de eerste kennismaking – en het indrukwekkende vervolg.

De Faust-legende en Goethes versie ervan inspireerden vele componisten tot duivels goede muziek, die vaak haar weg vond naar het Concertgebouworkest. Zoals deze maand Schumanns Faust-Szenen.

In 1891 werd componist Pjotr Iljitsj Tsjaikovski gevraagd om het Concertgebouworkest te komen dirigeren. Tsjaikovski reageerde positief, maar van een debuut bij het nog jonge orkest kwam het nooit. 

Het Concertgebouworkest weet zich al jaren gesteund door een aantal vaste sponsoren. Maar dertig jaar geleden was dat een nouveauté – en bovendien broodnodig.

Het Concertgebouworkest voerde Debussy’s opera Pelléas et Mélisande vijfentwintig keer in de orkestbak uit, en schreef daarmee iedere keer geschiedenis. 

Mahler dirigeerde in 1909 zelf de Nederlandse première van zijn Zevende symfonie. Wat vonden de musici van het Concertgebouworkest van de maestro en zijn werkwijze?

Al in 1899 klonken de eerste klanken van het Orchestra Filarmonica della Scala in Het Concertgebouw, destijds het ‘operaorkest van het Teatro alla Scala’. Toen namen de kranten geen blad voor de mond. 

Componiste en pianiste Henriëtte Bosmans, genoot tijdens haar leven groot aanzien. Een reconstructie.

In 1964 vond de eerste uitvoering van Benjamin Brittens War Requiem plaats door het Concertgebouworkest. Op het podium stonden de Russische sopraan Galina Visjnjevskaja, de Britse tenor Peter Pears als de duitse bariton Dietrich ­Fischer-Dieskau: de volkenverbroedering die Britten voor ogen had. 

Op 17 september staat het Boston Symphony Orchestra in de Grote Zaal. Al in 1952 bracht het orkest, op uitnodiging van Het Concertgebouw, een bezoek aan Nederland. 

Het overlijden van Gustav Mahler in 1911 maakte een einde aan zijn dirigeerbeurten bij het Concertgebouworkest. Duurde het daarom zeven jaar voordat zijn Negende symfonie gespeeld werd – en dan nog in een onvolledige vorm?

In 1957, het jaar dat Jean Sibelius overleed, besteedde het Concert­gebouworkest geheel toevallig ruime aandacht aan diens oeuvre. Nu, 60 jaar na zijn dood – en precies 100 jaar na de onafhankelijkheidsverklaring van Finland – staat Sibelius’ Tweede symfonie op de lessenaars. Geen toeval deze keer.

Eind oktober stond Mariss Jansons opnieuw voor het Koninklijk Concertgebouworkest, dat hij van 2004 tot 2015 leidde als ­chef-dirigent. Hoe verging het hem eigenlijk toen hij begon als ­gastdirigent bij het Concertgebouworkest?

Het concert op 8 juni door de Sächsische Staatskapelle Dresden is ­aanleiding eens in de geschiedenis te duiken. Hoe klonk een Midden-­Europees orkest?

In maart en april stond het Tweede pianoconcert van Sergej Prokofjev op de lessenaars van het Concertgebouworkest. Deze maand volgt het Derde. De componist introduceerde beide pianoconcerten zelf als solist bij het orkest. En kwam daarbij uitgebreid aan het woord in Nederlandse dagbladen.

Erg vaak trad Leonard Bernstein niet op met het Concertgebouworkest, maar zijn impact was groot. Een terugblik op een inspirerende episode, die begon in 1950, toen de maestro in Nederland nog als ‘zeer omstreden’ werd getypeerd. Over het waarom van de lange 'Bernstein-loze' tijd tussen 1950 en 1978 schreef Johan Giskes in 2005 al een verhelderend verhaal in Preludium. U vindt het onderaan dit artikel.

Het Koninklijk Concertgebouworkest reisde het voor het eerst naar Japan in 1962. Een voorlichtingsavond moest de orkestleden voorbereiden op de reis. 'Bij een begroeting met een rechte rug buigen, vriendelijk glimlachen, maar nooit door de ­knieën ­zakken, dat doen alleen onbeschaafde boeren’