Carlos Simon: 'Mijn muziek komt van iets hogers, van God'

Carlos Simon is de nieuwe composer in residence van Het Concert­gebouw. Het is zijn eerste residency in Europa. ‘Zeer spannend’, noemt hij het. Amsterdam kent hij al, maar in de wereldberoemde zalen aan de Van Baerlestraat was hij nog nooit. Wie is Carlos Simon?

We kijken tijdens een zoomgesprek recht de studio van Carlos Simon in Washington in. Boeken, partituren, foto’s, een piano. ‘Dit is mijn heilige plek’, zegt Simon met een ­bescheiden glimlach op zijn gezicht. Waarom heilig? ‘Als ik componeer voer ik een conversatie, zo voel ik dat. Want waar komt de muziek vandaan?’

Dat is natuurlijk de hoofdvraag. We zouden die de kern van het gesprek kunnen maken. ‘Graag!’ En Simon, afkomstig uit een diepgelovig gezin, zit direct op zijn praatstoel. ‘Mijn muziek komt van iets hogers, van God. De ruimte waarin je componeert moet je daarom vrijwaren van zaken van buitenaf. Ik probeer het hier ‘schoon’ te houden, bij wijze van spreken.’

We willen nog iets meer weten over waar zijn muziek vandaan komt. ‘Ik denk inderdaad van God, en dan ben je natuurlijk zelf als componist een soort filter, omdat de noten via jou het muziekpapier bereiken. Het is een co-creatie. En dat filter is doortrokken van wie ik als persoon ben, de ervaringen waaruit ik ben opgebouwd. Ik ben een zwarte man uit Atlanta, opgegroeid in de Pinkstergemeente waar mijn vader predikant is. Maar om nu te zeggen dat het mijn muziek is, nee, daar voel ik niet voor. Ik zou eerder zeggen, ze ontstaat door een tweespraak, met God. ‘Mijn’ muziek ontstaat vanuit improvisatie, het analytische laat ik los om in de flow te raken van iets dieps en hogers. Voor mij is dat God. Ik werk in een ‘stream of consciousness’, waarin ik mezelf de mogelijkheid geef muziek, ideeën te ontvangen. Voor mij is het echt zo: de muziek die ik de wereld in slinger komt voort uit een samenwerking.’

Roots

Simon is de oudste van vijf kinderen, muziek begon voor hem in de kerk. Zijn moeder speelt trombone. Ooms, tantes, opa’s, oma’s: allemaal maken ze muziek. Hij wijst naar de foto’s in zijn werkkamer, links van het raam een kleine verzameling en rechts: ‘Foto’s van mijn familie van lang geleden, ze zijn mijn engelen, ze waken over me. Ze kijken over mijn schouder mee en inspireren me.’

Zelf kroop Simon als jongen achter het orgel en de piano. Hij schreef liedjes voor het koor, iedere zondag was er een nieuw lied nodig. Ook componeerde hij voor musicals op school. Maar het vak van componist zei hem nog niets. Dat kwam pas later, toen zijn docenten aan de universiteit hem aanmoedigden om naast zijn passie voor piano en muziektheorie door te gaan met noten schrijven. Die noten zijn doortrokken van de Afrikaanse tradities, spirituals, blues, gospelmuziek, maar ook houdt hij van klassieke Europese componisten als Rachmaninoff, Tsjaikovski en Beethoven.

‘De stem is, vanuit de kerk, altijd essentieel geweest voor me. Daar zit het element van de gemeenschap in, de samenzang. Samen zing je een akkoord, en allemaal hebben we een stem die we kunnen inzetten om te zingen. Naar de kerk komt iedereen, mensen van allerlei komaf, van diverse pluimage. Je neemt je hele hebben en houwen mee, je problemen, alles wat je bezighoudt. Na koorzang voel je je altijd beter. Met zingen kun je een goede en mooie boodschap verspreiden. Ik heb de stem altijd in gedachten als ik schrijf, in mijn orkestmuziek zorgt dat voor een lyrische melodische lijn.’

In Amsterdam

De residency bestaat uit verscheidene onderdelen. Meerdere malen verblijft Simon langere tijd in Amsterdam, om de sfeer op te snuiven en om samen te werken met de musici die zijn werk zullen spelen. ‘En om te fietsen! Ik ben er gek op, overal waar ik kom, huur ik een fiets. Musea bezoeken, concerten, werken van andere componisten beluisteren, goede koffie drinken; dat staat allemaal op mijn Amsterdam-lijstje.’

Een paar weken na ons zoomgesprek zal Simon in de Grote Zaal in het publiek zitten bij de uitvoering van zijn Four Black American Dances door het Pittsburgh Sym­phony Orchestra. Het eerstvolgende concert waarin zijn muziek klinkt is deze maand in de Kleine Zaal. Het Quatuor Arod neemt Warmth from Other Suns voor zijn rekening. ‘Mijn muziek is voor iedereen, maar wat ik hier in de Verenigde Staten merk is dat ik vooral een oudere generatie aanspreek, zeg maar de boomers. Mensen die mij in één lijn zien met de zwarte componisten William Grant Still en Florence Price, waar zij mee opgroeiden.’

Levende bron

Vindt Simon zelf ook dat hij in die lijn zit, gezien de onderwerpen die hij aanroert? ‘Zeker, het werk van deze geweldige zwarte componisten bestudeer ik, om te zien waar ik vandaan kom, om erachter te komen met welke moeilijkheden zij te maken hadden en om de wereld om mij heen te kunnen begrijpen. Ik gebruik hun erfenis om aan die van mijzelf te bouwen. Warmth from Other Suns gaat over de grote migratie die in Amerika plaatsvond in de eerste helft van de twintigste eeuw. Afro-Amerikanen ontvluchtten het Zuiden om naar steden als Detroit en New York te trekken, op zoek naar een beter leven en een beter thuis. ­Migratie is ook nu aan de orde van de dag. In mijn Requiem for the Enslaved – niet te horen in Amsterdam – richt ik me op de geschiedenis van de slavernij.’

‘Componeren voelt als preken voor me. Ik kom altijd weer bij God uit’

Simon beschouwt componeren als een uitlaatklep en ziet zijn muziek als middel om maatschappelijke thema’s bespreekbaar te maken. Zijn Afro-­Amerikaanse roots zijn voor hem niet alleen iets uit het verleden, maar vormen een ­levende bron waaruit hij nieuwe muziek en nieuwe verhalen probeert te creëren. In wat hij doet reflecteert hij op wat er om hem heen gebeurt, of dat nu iets politieks is of het beeld van twee geliefden bij zonsondergang. Voelt Simon zich verantwoordelijk om zijn tijd te documenteren in muziek? ‘Dat zou je wel mijn doel kunnen noemen. Ik moest ook echt leren dat componeren een vak is met vele kanten, het is een business. Anderen, mentoren, hebben mij op vele zaken gewezen. Alleen al van noten schrijven met potlood en papier naar de computer. Dat was een grote stap, maar het was te traag wat ik deed.’ Zijn werken ziet Simon als tijdcapsules. Hij weet precies waar hij iets heeft gecomponeerd, met wie hij daar was, wat hij at. Als hij een werk opnieuw hoort, is hij daar weer. ‘Het is heel persoonlijk wat ik maak. Daarom reviseer ik ook nooit iets, een stuk hoort bij toen.’

Wat wil Simon dat er in zijn stukken naar voren komt? ‘Er kwam laatst een mevrouw naar mij toe na een concert, ze zei: ‘Ik heb genoten van je werk. Mijn oma is een week geleden overleden, en toen ik jouw stuk hoorde, moest ik aan haar denken. Ze luisterde op zaterdagen altijd naar klassieke muziek, bakte dan een taart en ik ging bij haar langs. Terwijl ik naar jouw muziek luisterde, kwam die herinnering aan haar weer boven.’ Ik kan dat soort dingen niet van tevoren plannen, weet je. Juist dat soort momenten vind ik erg bijzonder.’

Dienen en eren

‘Componeren voelt als preken voor me. Ik kom altijd weer bij God uit, als ik erover nadenk. Ik heb het er weleens met mijn vader over, hij bereidt zijn preken voor maar vertelt me dat als hij daar dan eenmaal staat, hij het gevoel heeft dat iets of iemand het van hem overneemt. Voor mij is muziek schrijven een manier om mijn gemeenschap te dienen. Lokaal, nationaal in Amerika, maar ook internationaal.’

Andere projecten in Amsterdam dit seizoen: The After Party door Amsterdam Sinfonietta en de countertenor John Holiday, in december. ‘Dat stuk gaat over de geschiedenis van de zwarte Amerikanen, ik heb teksten verwerkt van dichters die leefden tijdens de Harlem Renaissance, een culturele ­wedergeboorte van de Afro-­Amerikaanse identiteit in ruwweg het eerste kwart van de vorige eeuw. Ik werk ook met Het Concertgebouw aan een educatieproject met de B! Music School in Amsterdam-­Zuidoost, samen met jongelui die ook allemaal een passie voor muziek hebben, van gospel tot soul en urban. Met de reeks werken die dit seizoen in Amsterdam klinken kun je horen waar ik nu sta als componist.’

En Het Concertgebouw, wat betekent dat voor hem? ‘Een tempel, een kerk, een tabernakel, een plek waar we naartoe gaan om te ontsnappen aan de waan van de dag en inspiratie op te doen. Er zijn natuurlijk overal ter wereld van dit soort plaatsen, maar dit is een heilige plek vanwege de rijke geschiedenis. Ik voel me vereerd dat ik daar deel van uit mag maken. En ik vind dat ik die geschiedenis moet eren door de muziek die ik componeer, samen met die ene, die hogere.’