Maniakaal

In onze serie ‘Welkom in Calefax-­land’ nodigen wij als rietkwintet ieder jaar een bekende Nederlander uit. Geen musicus, maar iemand met liefde voor muziek. Eerdere gasten ­waren Paulien Cornelisse, Milouska Meulens en Roxane van Iperen. Maar Ramsey Nasr, gast van deze vierde editie, is geen melomaan of muziekliefhebber meer: Ramsey is muziekverslaafd. In gesprek met Ramsey dondert er een muziekencyclopedie over je heen: ken je dit stuk, van die componist, in die uitvoering, uit dat jaar? Ongelofelijk mooi, wacht, ik stuur je een link. 

Levenslied

Geboren en getogen in Rotterdam, koos hij er in 1991 voor om de acteurs­opleiding aan de Studio Herman Teirlinck in Antwerpen te gaan doen. Volgens hemzelf in die tijd nog een instituut met de sigarengeur van traditie en geschiedenis. Hij leerde er menig inspirerende docent kennen: veelal in het kunstveld actieve performers die het lesgeven ernaast deden. Een van hen was Wannes Van de Velde, beroemd zanger van het Antwerpse levenslied. Naast zanger was hij componist en gitarist, die zich bewoog tussen de werelden van de volksmuziek en de kunstmuziek – misschien te vergelijken met onze Ramses Shaffy.
Met Ramsey kijken we onder andere terug op zijn jaren in Antwerpen in een poging te gaan begrijpen hoe het zo ver heeft kunnen komen met zijn maniakale muziekliefde. Hij bezit zo’n ontstellend aantal cd’s dat hij zich ervoor geneert: ‘Ik leef in een ­koffer die niet meer dichtgaat’, zegt hij daarover met veel ironie. ‘Al decennia probeert men een jonger publiek naar de concertzalen te krijgen. Maar ik ben het resultaat van muziekeducatie – en dat liep niet best af.’ Ramsey leerde de muziekgeschiedenis kennen via de platencollecties van zijn leraren. Die waren buitengewoon divers, en zijn luisterwoede was ongestructureerd: hij ontdekte de klassieke muziek vanuit de buitengebieden naar binnen cirkelend. De muzikale periferie is hem altijd dierbaar gebleven.

Op bezoek

Deze muzikale omnivoor schotelt ons dus een zeer onverwachte muziekavond voor. Wij worden daarin uitgedaagd om muziek te spelen die nieuw is voor ons, maar ook grijpen we zelf terug op de jaren negentig, toen we de ongrijpbare polyfonie van de vijftiende-eeuwse Johannes ­Ockeghem leerden kennen en muziek uit een van de mafste periodes uit de muziekgeschiedenis: de Ars Fume, een stroming van weer een eeuw eerder, in Zuid-Frankrijk, waar componisten zich lieten benevelen door opium alvorens zich aan het componeren te zetten.

Een bepaald stemgebruik, het overweldigende van een groot orkest met tachtigkoppig koor, de kruidigheid van heel specifieke instrumenten: sommige muziekervaringen laten zich niet vertalen naar rietkwintet. Daarom zal Ramsey ook wat fragmenten van zijn favorieten afspelen via een muziek­installatie. Ramsey nam het stuur stevig in handen tijdens de voorbereiding op zijn bezoek aan Calefax-land. Zozeer dat zich de vraag aandiende wie nou eigenlijk bij wie op bezoek is. Zijn wij niet eigenlijk te gast in Ramsey-land? Waar het overigens goed toeven is…

Opdrachtwerk

Calefax stelt zich ten doel om voor ieder nieuw programma een nieuw rietkwintetwerk te laten componeren. In samenspraak met Ramsey is de keuze gevallen op een componist die we al heel lang op ons wensenlijstje hadden: Joey Roukens. Hij componeerde voor ons ­Juncture en schrijft daarover het volgende: ­‘Juncture is een uiterst energiek en ritmisch werk – een richting die mede werd ingegeven door de ritmische drive en precisie die mij vaak treft in het samenspel van Calefax. Bij het woord juncture denk je aan een druk kr­uispunt waar verschillende wegen samenkomen. Muzikaal vertaalt dit zich, naast de hectische energie, in het samenvloeien van uiteenlopende stijlelementen: popachtige grooves, virtuoze jazzy loopjes, maar ook een meer klassieke, ­rustigere middensectie met stravinskiaanse harmoniek. Daarnaast kan juncture ook betekenen: een beslissend moment in de tijd, waardoor het woord associaties oproept met vluchtigheid en voortdurende verandering – aspecten die eveneens sterk aanwezig zijn.’

Sjoske

Eén componist mag zeker niet ontbreken. De man die met een gevulde koffer onder zijn bed sliep om te kunnen vluchten als het nodig mocht blijken, levend onder de voortdurende sluipende terreur van Stalin: Dmitri Sjostakovitsj. Ramsey noemt hem liefkozend Sjoske, zozeer voelt hij zich aan hem verwant. Zijn verering voor deze alleskunner, die het platvloerse en het verhevene in zijn muziek wist te versmelten, werd zo groot dat hij hem ging zien als zijn ware vriend. Gelukkig heeft Calefax al een lange relatie met Sjostakovitsj. We namen onder andere een heel album op met zijn Preludes en Fu­ga’s.

De beroemdste

Volksmuziek, opera, romantiek, levenslied, van alles passeert de revue, maar de avond zou niet compleet zijn zonder een lied van ‘de beroemdste zangeres ter wereld’ (Ramsey), ‘bekender dan Callas!’ Want halverwege de vorige eeuw bracht elk lied dat zij zong een schokgolf van verrukking teweeg in de islamitische wereld, van Indonesië tot ­Marokko. Calefax speelt Umm Kulthums bekendste lied Enta Omri, uit 1965. Enta Omri (‘Jij bent mijn leven’), laat zich eigenlijk moeilijk vertalen naar de klassieke muziekpraktijk. Maar we gaan een poging doen! De voortdurende herhaling van het hoofdthema is een essentieel onderdeel van de beleving. Een uitvoering van Enta Omri kon makkelijk een uur duren. Daarom geldt hiervoor wat ook voor andere muziek geldt die u zult horen: beluister vooral ook het origineel, op uw eigen moment. Na afloop van het concert krijgt u een lijstje met alle (af)gespeelde werken. Opdat dit concert nog lang mag nagonzen.