Het christendom is sinds mensen­heugenis een grote inspiratiebron voor componisten. Dat bewijst ruim duizend jaar muziek­notatie, uitgevonden door een monnik. Godsdienst en muziek delen de zin voor mysterie. En dat geldt zeker voor de liederen waarin tot slaaf gemaakte Afrikanen troost en kracht vonden op de plantages in de Verenigde Staten. Hun overgeleverde spirituals vermengen muzikale tradities van ‘thuis’ met het christelijke geloof dat zij kregen opgedrongen en dat langzaam de plek innam van de verschillende lokale religies waarin ze zelf waren grootgebracht.

En met de taal van Christus konden ze ook de slavenhouders om de oren slaan. Een goed voorbeeld hiervan is I Got a Robe, waarin elk couplet ­eindigt met de bijtende zin: Everybody talkin’ ’bout Heaven ain’t goin’ there! ­(‘Iedereen die de mond vol heeft van de ­hemel zal er niet heengaan!’). Wat begon met de spirituals op de plantages, ontwikkelde zich in de twintigste eeuw tot tal van zwarte genres: te beginnen met gospel in de zwarte kerken, liederen van hoop en verwachting, maar ook het wereldse leed in blues, de sensualiteit in soul, de extatische bedwelming van de dans in funk, de rauwe maatschappij­kritiek in de hiphop.

De Amerikaanse countertenor Reginald Mobley en – met name – de Franse pianist Baptiste Trotignon vertaalden liederen die aan de wieg stonden van de zwarte muziek naar de jazz. Dat resulteert erin dat ze de melodieën behouden, maar dat de piano daaronder een heel eigen stem krijgt. De noten zijn niet meer uitsluitend dienstbaar aan de woorden, maar gaan ermee in gesprek. Toen muzikaal Amerika eind negentiende eeuw voor een eigen klassieke traditie verwachtingsvol naar de geïmporteerde Tsjechische componist Antonín Dvořák keek, wees de Oost-Europeaan hen fijntjes op de Afro-muzikale erfenis. ‘In de zwarte melodieën van Amerika ontdek ik alles wat nodig is voor een grote en edele school van muziek.’ Hij liet het zelf horen in zijn Negende symfonie ‘Uit de Nieuwe Wereld’.

Bij sommige spirituals is het lastig om stil te blijven zitten

Het mocht niet zo zijn: de zwarte muziek ontwikkelde zich grotendeels los van de witte klassieke traditie. Maar zo’n honderd jaar na de ­Harlem Renaissance, de opkomst van de ­Afro-Amerikaanse kunstvormen in deze buitenwijk van Manhattan, verandert dat. De deuren van de West-­Europese klassieke canon openen zich voor stemmen en klanken uit andere culturen. Festival Mind the Gap! is daar een voorbeeld van.

En waarom niet? De poëzie van met pijn vermengde hoop uit spirituals als Bright Sparkles in the Churchyard, A Great Campmeetin’ of het beroemde Deep River zijn moderne versies van de psalmen van de bijbelse dichter-zanger: koning David. Hun symboliek en metaforen ontlenen deze spirituals vooral aan het Nieuwe Testament. In Bright Sparkles in the Churchyard bijvoorbeeld vraagt de zanger zijn ‘moeder’ de hele dag zijn wieg te schommelen. Onderzoekers denken dat deze ‘moeder’ ook de Kerk of Afrika kan belichamen. De heldere schittering op het kerkhof zou kunnen verwijzen naar de Afrikaanse gewoonte om rond een graf glas­scherven te leggen en andere dingen die in de zon gaan schitteren.  

Sommige theologen vergelijken Nobody Knows the Trouble I’ve Seen met Psalm 139 – Heer, U doorgrondt mij, U ontwart al de geheimen van mijn hart, de smeekbede van een eenzame ziel die op onbegrip stuit in de wereld en zich in zijn wanhoop tot God wendt, of tot Jezus in het geval van Nobody Knows.

Bij sommige spirituals is het lastig om stil te blijven zitten. Zoals bij het bevrijdende A Great Campmeetin’, dat zou zijn ontstaan na de dood van een plantagehouder. De zwarte tot slaaf gemaakten mochten van hem nooit zingen of bidden waar hij ze kon ­horen. Zijn weduwe stond hen daarna toe dat wel te doen in de avonden. ‘Gonna sing and never tire’, konden ze nu uitschreeuwen. ‘There is a great camp meeting in the promised land.’

Dat beloofde land is een rode draad in de spirituals, want van het leven op aarde hadden de tot slaaf gemaakten weinig goeds te verwachten. En dus richtten ze zich op het hiernamaals: de trompet waarmee God zijn gelovigen roept in Steal Away en My Lord What a Morning, de heaven in Save me Lord, de campground in Deep River en the golden town in het lied Sunset (overigens geen spiritual maar een door Florence Price getoonzet gedicht van de onbekende Odessa P. Elder).

En zo gloort – hoe actueel – te midden van alle ellende ook steeds de hoop op betere tijden.