Pavel Haas Quartet speelt Dvořáks ‘Amerikaanse’ kwartet

Pavel Haas Quartet:
Veronika Jarůšková viool
Marek Zwiebel viool
Šimon Truszka altviool
Peter Jarůšek cello

Dit concert maakt deel uit van de serie Wereldberoemde Strijkkwartetten.

Leoš Janáček (1854-1928)

Strijkkwartet nr. 1 (1923)
‘Kreutzer’
Adagio
Con moto
Con moto (Vivace, Andante)
Con moto (Adagio)

Erich Wolfgang Korngold (1897-1957)

Strijkkwartet nr. 2 in Es gr.t., op. 26 (1933)
Allegro
Intermezzo (Allegretto con moto)
Larghetto (Lento)
Waltz (Tempo di valse)

pauze ± 21.00 uur

Antonín Dvořák (1841-1904)

Strijkkwartet nr. 12 in F gr.t., op. 96, B 179 (1893)
‘Amerikaans’
Allegro ma non troppo
Lento
Molto vivace
Finale. Vivace ma non troppo

einde ± 22.00 uur

Toelichting

Toelichting

door Michiel Cleij

Janáček: ‘Kreutzer-kwartet’

Voor violist Rodolphe Kreutzer componeerde Ludwig van Beethoven een vioolsonate. Naar die vernoemde de Russische schrijver Leo Tolstoj een roman en over die roman componeerde Leoš Janáček een strijkkwartet. De familie Kreutzer had steenrijk kunnen worden als Rodolphe de familienaam wettelijk had gedeponeerd.

Literatuur heeft altijd haar weg naar muziek weten te vinden, maar strijkkwartetten die een bestaand verhaal verklanken zijn zeldzaam. De combinatie van vier strijkers vormt bij de meeste componisten een abstract lijnenspel. Zo niet bij Janáček. Voor hem waren muziek en drama zo’n beetje synoniem. Hij excelleerde in en bijna al zijn andere werken hebben een verhalend of beschrijvend karakter. Toen hij van het Tsjechisch Kwartet een compositie­opdracht kreeg voor twee strijkkwartetten, stond dan ook bij voorbaat vast dat die ’ergens over moesten gaan’. Janáčeks keuze voor een kort verhaal van Tolstoj is niet verwonderlijk; met zijn Slavische inborst – en uit verzet tegen het dominante buurland Oostenrijk – voelde hij zich aangetrokken tot de Russische cultuur. En Tolstojs De Kreutzersonate, waarin een treinreiziger vertelt over zijn ongelukkige huwelijk en jaloezie, was koren op Janáčeks molen: zelf viel hij herhaaldelijk voor vrouwen die niet de zijne waren. Vijf jaar eerder was hij, drieënzestig jaar oud, hopeloos verliefd geworden op de bijna veertig jaar jongere Kamila ­Stösslová, die een bitterzoete inspiratiebron voor zijn latere composities werd.

Het strijkkwartet geeft niet zozeer de episodes van Tolstojs vertelling weer als wel de dramatische ingrediënten. Heftige emoties en onbeheersbare driften dicteren het muzikale verloop, waarbij de strijkers vaak rechtstreeks de stembuigingen van de gekwelde personages lijken te imiteren. In het derde deel, een duet van viool en , prevaleert tederheid; daaromheen klinken gepassioneerde en vinnige uithalen, afgewisseld met gestamel. Hier plukte Janáček de vruchten van zijn pogingen om gesprekken in openbare ruimtes op notenschrift te zetten; de onregelmatige zinslengtes en en zijn naar alledaagse spreektaal gemodelleerd. Voeg daarbij het klankpalet van Moravische volksmuziek – naast literatuur Janáčeks belangrijkste inspiratiebron – en je snapt waarom dit werk totaal anders klinkt dan elk ander strijkkwartet uit die periode.

Korngold: Tweede strijkkwartet

Erich Wolfgang Korngold was een stralende ster aan het Weense muziekfirmament tot de nazi’s hem op de vlucht joegen. Ironisch genoeg rolden ze daarmee ook de rode loper uit voor een vervolgcarrière die hij in Oostenrijk nooit had kunnen maken: hij werd een filmmuziekpionier in Hollywood, waar zijn weelderige, melodieuze componeerstijl een perfecte match bleek voor romantische avonturenfilms. Daarmee hield Korngold nog jaren een belle époque in stand die in Europa al definitief voorbij was. Dat merkte hij na de oorlog: zijn vroegere succesopera’s keerden niet in de Weense theaters terug en zijn nieuwe composities, nog altijd in laatromantische stijl, werden genegeerd.

Het Tweede strijkkwartet, een van de laatste werken die hij voor zijn emigratie schreef, is vintage Korngold: ambachtelijke, sierlijke en oorvriendelijke muziek die zich opzettelijk doof houdt voor de brute en waarmee Arnold Schönberg en zijn kompanen het Weense publiek tezelfdertijd choqueerden. Muziekcriticus James Altena noemde het werk zelfs ‘een bijna perverse ontkenning van de realiteit’, want ook de groeiende dreiging van nazi-Duitsland liet geen sporen in deze muziek na. Hier klinkt het nostalgische Wenen dat Korngold zich uit zijn jeugd herinnerde. In het tweede deel demonstreert hij zijn talent voor dansante tjes die zich meteen in je oor nestelen, en het hoofdthema van de finale had een salonwalsje van Korngolds fameuze stadsgenoot Fritz Kreisler kunnen zijn.

En toch had het stuk nooit vijftig jaar eerder geschreven kunnen worden. Vooral de delen één en drie bevatten ën met de bijsmaak van licht verzuurde slagroom en bijna-ranzige boter. Het zijn subtiele aanwijzingen dat Korngold de moderne tijd niet negeerde, maar er wel uiterst selectief mee omging.

Dvořák: ‘Amerikaans’ kwartet

Dat Amerika ooit een gastvrij land was bleek ook uit de rode loper die voor Antonín Dvořák werd uitgerold. Op uitnodiging van het conservatorium van New York hielp hij compositiestudenten met het ontwikkelen van een nationale muziekstijl, gebaseerd op authentieke volksmuziek; het succes van zo’n aanpak had hij zelf in Tsjechië ruimschoots bewezen. Het bleek een openbaring, vooral voor hemzelf. Enthousiast schreef hij het thuisfront over de ‘Indianenmuziek’ die hij hoorde en – nog indrukwekkender – de spirituals die zwarte leerlingen hem voorzongen. Die Amerikaanse ‘oermuziek’ kleurde een aantal van zijn eigen composities uit die periode. Naast de beroemde Negende symfonie ‘Uit de Nieuwe Wereld’ is dat bovenal het Twaalfde strijkkwartet.

Diep gaat die invloed niet; Dvořáks ‘Amerikaanse’ stukken zijn nog altijd volkomen Europees van opzet. Toch vond de componist ze zelf duidelijk ‘anders’ klinken dan zijn eerdere werken, en inderdaad heeft dit strijkkwartet een aantal unieke kenmerken. De delen twee en vier hebben een motorische ritmiek met sterke syncopen (accenten op de zwakke maatdelen) die je zelfs in Dvořáks Slavische dansen (1878/1886) niet aantreft. Opvallender nog is de pentatoniek van alle hoofdthema’s: je kunt ze naspelen op de zwarte toetsen van een piano. In het van deel drie is een extra noot ‘gesmokkeld’, maar de essentie van de melodie blijft vijftonig. Die pentatonische jes had Dvořák onder meer aangetroffen in de eren die zijn zwarte leerling Harry Burleigh hem voorzong. Maar pentatoniek is nu eenmaal een kenmerk van heel veel volksmuziek, van China tot de Andes, wat het Amerikaanse gehalte van dit strijkkwartet nogal relativeert. Zoals de musicoloog Paul Griffiths ontnuchterend schreef: ‘Het enige wat Amerikaans is aan Dvořáks ­Amerikaanse strijkkwartet is dat het daar gecomponeerd is.’ En toch is er één specifiek Amerikaans element: in deel drie imiteren de violen een zwartvleugeltangare, een vogeltje dat in de loofbossen van Amerika’s oostelijke staten voorkomt.

Biografie

Pavel Haas Quartet, kwartet

Het in 2002 opgerichte Pavel Haas Quartet studeerde bij Milan Škampa (Smetana Quartet) en vernoemde zich naar componist Pavel Haas, die in 1944 werd omgebracht in Auschwitz en drie strijkkwartetten naliet.

Sinds het winnen van de Prague Spring Festival Competition en het Paolo ­Borciani Concours 2005 maakte het kwartet snel naam. Bij zijn twintigste verjaardag stond het op de cover van The Strad en schaarde BBC Music Magazine het onder de tien beste strijkkwartetten aller tijden.

Het Pavel Haas Quartet bespeelt de belangrijke kamermuziekpodia wereldwijd en was sinds september 2022 voor drie seizoenen in residence bij het Dvořák Festival in thuisstad Praag. In 2024 was het ensemble ambassadeur van het Jaar van de Tsjechische Muziek, en van 2025 tot 2027 is het naast de Czech Philharmonic in residence op het Smetana Litomyšl Festival.

Hoogtepunten in het afgelopen seizoen waren herhaalbezoeken aan de Wiener Musikverein, de Philharmonie de Paris, de Pierre Boulez Saal in Berlijn, de Elbphilharmonie in Hamburg, het Konserthuset in Stockholm en Wigmore Hall in Londen. Verder weg reisde het kwartet naar Taipei en Seoul, en tourde het door Noord-Amerika. De discografie werd bekroond met onder meer vijf Gramo­phone Awards, een Diapason d’Or de l’Année (2010, Prokofjev) en een Gramo­phone Recording of the Year (2011, Dvořák).

In september 2025 verscheen een nieuwe cd in de reeks Martinů-­kwartetten. Het Pavel Haas Quartet werd in zijn beginjaren gesteund door het BBC New Generation Artists Scheme (2007-2009) en de Borletti-­Buitoni Trust (2010), en debuteerde in oktober 2007 in de als ECHO Rising Star.

In 2015/2016 lichtte het ensemble zijn Boheemse wortels uit in een Spotlight-serie, en bij het recentste Kleine Zaal-optreden op 28 maart 2025 speelde het onder meer het Tweede pianokwintet van Dvořák met Boris Giltburg.