Mahlers Symfonie nr. 1 en Vilde Frang speelt Sjostakovitsj
Münchner Philharmoniker
Vilde Frang viool
Lahav Shani dirigent
Helaas heeft Janine Jansen om gezondheidsredenen haar deelname aan de concerttournee met de Münchner Philharmoniker moeten afzeggen. Samen met het orkest en Lahav Shani wensen we haar een voorspoedig herstel toe. We zijn dankbaar dat Vilde Frang het programma ongewijzigd kan overnemen.
Dmitri Sjostakovitsj (1906-1975)
Vioolconcert nr. 1 in a kl.t., op. 77 (1947-48)
Nocturne: Moderato
Scherzo: Allegro – poco piu mosso
Passacaglia: Andante – cadenza
Burlesque: Allegro con brio
pauze ± 20.55 uur
Gustav Mahler (1860-1911)
Symfonie nr. 1 in D gr.t. (1884-88; revisie 1906)
Langsam, schleppend (Wie ein Naturlaut) – Im Anfang sehr gemächlich
Kräftig bewegt, doch nicht zu schnell – Trio: Recht gemächlich
Feierlich und gemessen, ohne zu schleppen
Stürmisch bewegt
einde ± 22.20 uur
Toelichting
Dmitri Sjostakovitsj (1906-1975)
Eerste vioolconcert
Het Eerste vioolconcert van Dmitri Sjostakovitsj sluipt onheilspellend binnen. Nachtelijke schimmen bewegen over de muur. In dat duister mijmert de violist: een innerlijke monoloog die het licht niet mag zien. Dat was haast letterlijk te nemen, toen Sjostakovitsj het werk in 1947 en 1948 schreef. Zwijgen was in de toenmalige Sovjet-Unie een manier om te overleven, ook voor kunstenaars. Wie zich uitsprak, deed dat maar het beste volgens de partijlijn. En dat was voor een eigenzinnig componist als Sjostakovitsj quasi onmogelijk.
In 1936 was Sjostakovitsj al eens op ramkoers gekomen met het regime, nadat zijn Lady Macbeth uit het district Mtsensk publiekelijk was afgefakkeld. Hij componeerde zich al gauw weer in de gunst, maar in 1948 sloegen hamer en sikkel opnieuw op hem neer. Samen met onder anderen Sergej Prokofjev en Aram Chatsjatoerjan werd hij beschuldigd van ‘formalisme’. Dat was een rekbaar containerbegrip waarmee muziek kon worden veroordeeld die niet voldeed aan de eisen van het socialistisch realisme. Je kon je maar beter gedeisd houden.
Van een première kon dan ook geen sprake zijn. Zeven jaar lang zou het Eerste vioolconcert alleen resoneren in het hout van een bureaulade. Pas op 29 oktober 1955, ruim twee jaar na Jozef Stalins dood, beleefde het in Leningrad zijn wereldpremière. David Oistrach, voor wie Sjostakovitsj het werk had geschreven, speelde de solopartij. Twee maanden later nam hij het concert ook mee op zijn eerste Amerikaanse tournee. Zo verwierf het jarenlang verborgen werk snel internationale bekendheid. Vier delen zijn er: langzaam–snel–langzaam–snel. Die opbouw is voor een vioolconcert niet uniek. De invulling die Sjostakovitsj eraan geeft is dat wel, getuige de namen van de delen: , , Passacaglia en Burlesque. Ook het gewicht van de twee langzame delen en van de is ongewoon.
In de Nocturne beweegt de viool zich door een landschap van herinneringen en gedachten. De solist gaat zijn eigen weg: hij voert geen echte dialoog met het orkest, maar gaat er evenmin mee in duel. Dan slaat de sfeer bruusk om. Het korte Scherzo is snel, hoekig en bijtend: muziek die tegelijk lacht en haar tanden laat zien. Hoe typisch Sjostakovitsj. Het emotionele zwaartepunt is de Passacaglia. Het orkest zet een plechtig neer, daarboven groeit de viool van ingetogen klacht naar hartstochtelijk protest. Wanneer het orkest verstomt, blijft de violist alleen achter. De lange cadens is veel meer dan de gebruikelijke virtuoze show vlak voor een slotdeel. Ze lijkt een deel op zich: vijf minuten lang snoert de muziek je de keel dicht. Zonder onderbreking barst de Burlesque los. De solist wordt slechts enkele maten gegund om losgeraakte haren van zijn strijkstok te rukken en het zweet van de uitputtende cadens weg te vegen. Daarna stort hij zich in een uitzinnige dans. De muziek raast naar een slot dat ergens bevrijdt, maar geen triomf mag heten. Oók typisch Sjostakovitsj.
Oistrach noemde de solopartij shakespeareaans. Daar valt iets voor te zeggen: de violist vertolkt geen eenduidig personage, maar speelt meerdere rollen. Dit vioolconcert vraagt daarom niet alleen virtuositeit en uithoudingsvermogen, maar ook het vermogen om een lang psychologisch verhaal te dragen.
Gustav Mahler (1860-1911)
Mahler: Eerste symfonie
Een nauwelijks hoorbare toon: zo begint Gustav Mahlers Eerste symfonie. ‘Wie ein Naturlaut’ – ‘als een natuurklank’ – staat boven de . Niet alleen de natuur ontwaakt hier; het is de genesis van Mahlers symfonische universum, de oersoep van wat nog zou volgen. Alles wat Mahler zo Mahler maakt, drijft erin rond: natuur en volksmuziek, eren, luim en ernst, het diepzinnige en het groteske, marsen en koralen, leven en dood. Het premièrepubliek in Boedapest wist zich er op 20 november 1889 geen raad mee. Wat wás dit ook? Een gemetamorfoseerde symfonie, een geëxplodeerd symfonisch gedicht, een aandoenlijk lijdensverhaal – het lijden van de jonge Gustav? Wie kon toch bevroeden dat daar een van de oorspronkelijkste laatromantische symfonieën werd geboren, laat staan het begin van een imposante symfonische reeks.
Mahler bleef na die première aan het werk sleutelen. Toelichtingen werden toegevoegd en weer geschrapt; er sneuvelde zelfs een volledig deel, Blumine. Ook de titel Titan liet hij vallen. Maar ook zonder programma blijft een levensverhaal hoorbaar. Voor het eerste deel putte Mahler uit zijn lied Ging heut’ Morgen übers Feld uit de Lieder eines fahrenden Gesellen, waarin een afgewezen minnaar door een stralende natuur wandelt. Het orkest ontwaakt, maar je hoort: hier zijn wonden geslagen. Daarna volgt een Ländler, een Oostenrijkse volksdans. Zo geraffineerd en wuft Franz Schubert ze soms schreef, zo boers en bonkig klinkt ze hier bij Mahler. In het derde deel trekt een vreemde begrafenisstoet voorbij. Een contrabas zet Vader Jacob in in. Instrument na instrument sluit aan, tot een schril straatorkest de treurmars verstoort. Ernst en spot, hoge kunst en banale deuntjes lopen door elkaar. Ook hier klinkt een eigen lied door: Die zwei blauen Augen von meinem Schatz.
Mahlers vermenging van autobiografie, muziek en groteske vervorming heeft een voorloper in Hector Berlioz’ Symphonie fantastique. Bijna zestig jaar eerder gecomponeerd en door Mahler gekend en geliefd. Beiden bouwen een orkesttheater waarin het sublieme en het potsierlijke botsen. Beiden kunnen ze tot de grootste orkestrale componisten van de negentiende eeuw worden gerekend. Berlioz’ hellevaart voert naar de afgrond, Mahler probeert eruit te ontsnappen.
Als er al een winnaar is, staat hij wankelend en bloedend voor het voetlicht, om dan alsnog, in de slotmaat, een dubbele vuistslag te incasseren.
De finale van Mahlers Eerste symfonie barst niettemin los als een catastrofe. Een pandemonium dat, als een zonnestraal na een onweer, plaatsmaakt voor een van een hartverscheurende lieflijkheid. Ook dat is Mahler. Natuurklanken keren terug, de muziek stort meermaals in en richt zich weer op. Pas na een lange worsteling breekt D groot door. Onverdacht klinkt de triomf niet. Als er al een winnaar is, staat hij wankelend en bloedend voor het voetlicht, om dan alsnog, in de slotmaat, een dubbele vuistslag te incasseren. Een veldslag zonder winnaar.
Met deze Eerste symfonie schept Mahler zijn symfonisch universum. Het hoeft alleen nog uit te dijen, naar het oneindige Ewig, ewig … in Das Lied von der Erde of de finale van de Negende symfonie.
door Piet De Loof
Biografie
Münchner Philharmoniker, orkest
De Münchner Philharmoniker bestaat sinds 1893 en werd opgericht door Franz Kaim, zoon van een pianobouwer. Sinds die tijd is het gezelschap toonaangevend in het muziekleven van zijn thuisstad. Beroemde componisten hoorden er hun werk in première gaan; zo dirigeerde Gustav Mahler de eerste uitvoeringen van zijn Vierde (1901) en Achtste symfonie (1910) en verzorgde het orkest in 1911 onder leiding van Bruno Walter postuum de wereldpremière van Das von der Erde.
In de loop der jaren stond de Münchner Philharmoniker onder leiding van een reeks chef-en van naam, onder wie Felix Weingärtner (eerste buitenlandse reizen), Ferdinand Löwe (een leerling van Bruckner die de rijke Bruckner-traditie van het orkest in 1898 inzette), Hans Rosbaud, Sergiu Celibidache, James Levine, Christian Thielemann, Lorin Maazel en Valery Gergiev (2015-2022).
Eredirigent is sinds 2004 Zubin Mehta, en in februari 2023 werd Lahav Shani benoemd als chef-dirigent met ingang van het huidige concert-seizoen. De Münchner Philharmoniker presenteert een uitgebreid educatief programma, en sinds 1997 runt het orkest zijn eigen orkestacademie. In oktober 2021 werd de nieuwe thuiszaal, de Isarphilharmonie, feestelijk geopend. De vorige optredens van de Münchner Philharmoniker in Het Concertgebouw waren op 28 februari 2023 Mahlers Zesde symfonie gedirigeerd door Lorenzo Viotti en op 26 november 2025 Tsjaikovski’s Vierde symfonie en Poulencs Concert voor twee piano’s met Lucas en Arthur Jussen en dirigent Tugan Sokhiev.
Vilde Frang, viool
Vilde Frang speelt viool vanaf vierjarige leeftijd en had les aan het Barrat Due Musikinstitut in Oslo. Op haar twaalfde nodigde Mariss Jansons haar uit als solist bij het Oslo Filharmonisch Orkest. Ze studeerde bij Kolja Blacher in Hamburg en bij Ana Chumachenco in Kronberg, en Mitsuko Uchida en Anne-Sophie Mutter werden belangrijke mentoren.
In 2012 won de Noorse violiste de Credit Suisse Young Artists Award en debuteerde ze onder leiding van Bernard Haitink op het Lucerne Festival. Sindsdien was ze te gast bij gezelschappen als de Wiener en de Berliner Philharmoniker, het Gewandhausorchester Leipzig, het Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks, het Budapest Festival Orchestra, het Chamber Orchestra of Europe, het Orchestre de Paris en de orkesten van New York, Chicago, Los Angeles, Cleveland, Sydney en Tokio. In april 2018 debuteerde ze bij het Concertgebouworkest (Mozart met Trevor Pinnock), waar ze terugkeerde in december 2022 (Berg met Barbara Hannigan) en mei 2025 (Sjostakovitsj met Semyon Bychkov).
De afgelopen maanden soleerde ze bij het London Symphony Orchestra (Antonio Pappano; Beethoven), Utopia (Teodor Currentzis; Berg), de Royal Stockholm Philharmonic (Korngold), pianist Olli Mustonen (Bartók), de Japan Philharmonic (Kazuki Yamada; Bartók) en het Deutsches Sinfonie-Orchester Berlin (Manfred Honeck; Schumann).
Vilde Frang kreeg Edisons in 2011 en 2012 en won verder onder meer een Grand Prix du Disque, de Preis der deutschen Schallplattenkritik, een Diapason d’Or en een Gramophone Award.
Ze bespeelt de ‘Rode’-Guarnerius uit 1734. Haar meest recente optreden in Het Concertgebouw was in de complete ’s van Robert Schumann met cellist Maximilian Hornung en pianist Denis Kozukhin in de op 4 oktober 2025.
Lahav Shani, dirigent
Afgelopen september trad Lahav Shani aan als chef- van de Münchner Philharmoniker. In seizoen 2020/2021 volgde hij Zubin Mehta op als music director van het Israël Filharmonisch Orkest, en vanaf 2018 was hij chef-dirigent bij het Rotterdams Philharmonisch Orkest waar hij nu eredirigent is geworden. Als gastdirigent werkte hij met het Concertgebouworkest (juni 2018), de Wiener en de Berliner Philharmoniker, het Gewandhausorchester Leipzig, het Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks, het London Symphony Orchestra, het Philharmonia Orchestra, het Budapest Festival Orchestra, de Filarmonica della Scala, het Orchestre de Paris en de orkesten van Boston, Chicago en Philadelphia.
Na pianolessen in zijn geboortestad Tel Aviv bij Hannah Shalgi en Arie Vardi voltooide Lahav Shani zijn pianostudie bij Fabio Bidini aan de Hochschule für Musik ‘Hanns Eisler’ in Berlijn, waar hij ook orkestdirectie studeerde bij Christian Ehwald. Tijdens zijn studiejaren was Daniel Barenboim zijn mentor, en het winnen van het Gustav Mahler Dirigentenconcours 2013 in Bamberg werd zijn doorbraak.
Lahav Shani heeft ook een flinke staat van dienst als pianist in kamermuziek: hij treedt regelmatig op tijdens het Verbier Festival en speelde op het Festival d’Aix-en-Provence, het Jerusalem Chamber Music Festival en in duorecitals met Martha Argerich. In aanloop naar zijn chefschap in München waren er al een gezamenlijke Europatournee in herfst 2025, en in het voorjaar van 2026 een Azië-tournee en de start van een driejarige residentie bij het Festival de Pâques in Aix-en-Provence. Het meest recente optreden van Lahav Shani in Het Concertgebouw was op 27 februari jongstleden, als dirigent én pianosolist in Sjostakovitsj met het Rotterdams Philharmonisch Orkest.




