Mahler 9 door het Mahler Academy Orchestra

428 gedichten schreef ­Friedrich Rückert (1788-1866) na de dood van twee van zijn kinderen. Vijf ervan bleven bekend nadat Gustav Mahler er orkestliederen van maakte. In de zomer van 1901 componeerde hij het eerste, derde en vierde lied; drie jaar later volgden de twee overige. Op dat moment was zijn tweede kind net geboren en zijn vrouw Alma vond het maar wrang: volgens haar daagde hij het lot uit. Twee jaar later zou ­inderdaad een van hun dochters overlijden, al is het onzin te suggereren dat ­Mahler dit zou hebben voorvoeld.

Mahlers aantrekkingskracht tot deze gedichten was tweeledig. Als kind had hij verschillende broers en zussen zien sterven. Tegelijk voelde hij verwantschap met Rückerts toon: ingehouden, verstild en psychologisch scherp. De vijf liederen vormen geen treurzang, maar een bezinning waarin kleine, alledaagse details plots een ­existentië­le lading krijgen – heel typisch voor Mahler.

In het eerste lied, Nun will die Sonn’ so hell aufgeh’n, komt de zon opnieuw op alsof er niets gebeurd is, terwijl het ­leven ’s nachts onherroepelijk veranderd is na de dood van een kind. De muziek is transparant, ingehouden, en dat blijft zo in het tweede lied. De ‘donkere vlammen’ in de ogen van het kind: waren zij de voorbode van het onheil? Het centrale lied, Wenn dein Mütterlein, is aangrijpend in zijn herkenbaarheid en huiselijkheid. Moeder komt binnen, maar vader kijkt automatisch naar de plek waar het kind altijd liep en nu niet meer. Hobo en althobo spoken rond met een hartverscheurende melodie. Nog even komt de ontkenning terug in het vierde lied: ‘Vaak denk ik dat ze alleen maar even de deur uit zijn’. Maar in het slotlied komt dan toch de ontlading die al die tijd broedde. In diesem Wetter had de vader nooit een kind naar buiten laten gaan – maar wat doet het er nog toe? In een sereen coda is er alsnog rust voor hen. Ook voor degene die achterblijft? Dat valt niet te zeggen.

De Achtste symfonie had het hele universum omarmd, als een kolossale ode aan het leven en de liefde. Een triomf was het geweest, de première in september 1910. Zou het écht zo hebben aangevoeld, in dat gekwelde hoofd van Gustav Mahler?

De Achtste symfonie was al klaar in 1906, er waren intussen vier jaar verstreken. Wat was er niet allemaal gebeurd in die tijd. Die noodlottige zomer van 1907, met de dood van zijn oudste dochter en de diagnose van zijn hartkwaal. Huwelijksperikelen. Als Jood aan de kant gezet door de Weense Hofoper. De verhuizing naar New York, eind 1907. Tijdens de volgende zomervakantie, in 1908, schiep Mahler Das Lied von der Erde. In de twee zomers erna zijn Negende symfonie. Van beide werken zou Mahler de eerste uitvoering niet meemaken.

Het is verleidelijk de Negende als een afscheid van de wereld te zien. Dat is ze niet helemaal. Evenzeer gaat de symfonie over berusting, aanvaarding. Niet dat ene grote gebaar, maar een stroom aan gedachten, ideeën en herinneringen – en ja, soms allemaal door elkaar.

De muzikale lijnen stuiven alle richtingen uit in een modernistisch visioen dat vooruitgrijpt naar de twintigste eeuw

Vier delen telt deze symfonie, vier delen die elk vrij uniek zijn in Mahlers hele symfonische oeuvre.

Het begin is een en al kwetsbaarheid. De eerste, aarzelende maten zijn als een ademhaling. Een puls in cello’s en hoorns – als een onregelmatige hartslag, wordt gezegd –, een ritselende sextool in de altviolen. Het wondermooie hoofdthema glijdt binnen in de twee violen, in stukjes, oplevend en weer terugzakkend, alleen de alt­hobo kan er wat mee. De rust wordt al na twee minuten verstoord: donkere wolken trekken over, een stormwind steekt op. Het is tekenend voor het hele eerste deel, een half uur lang. Opstaan en weer zitten, proberen en falen, vasthouden en loslaten. Geen rechtlijnige ontwikkeling, maar een muziek die voortdurend lijkt te aarzelen tussen opbouw en desintegratie. Intimiteit en uitbarstingen wisselen elkaar af in een soms koortsachtige collage.

Zorgvuldig noteerde Mahler aanwijzingen bij de delen van symfonieën. Als aanwijzing voor het tweede deel schreef hij: ‘Im Tempo eines gemächlichen Ländlers. Etwas täppisch und sehr derb’. Andermaal grijpt hij dus terug naar de Oostenrijkse volksdans die een voorloper van de Weense wals was. Maar hier geen baljurken, nee, de Ländler is een aardse, ruwe dans. Täppisch = onhandig. Derb = grof. De sfeer van een dorpskroeg die ruikt naar aarde en zweet, de eenvoud van het rechttoe-rechtaan plattelandsleven. Geen Ländler zoals in de Eerste symfonie, waar hij nog vitaal klinkt. In de Negende is hij versleten, een karikatuur. Op het eind brokkelt hij uit elkaar als een droge aardkluit.

Deel drie: Rondo. Burleske. Allegro assai. Sehr trotzig. Trotzig = koppig, opstandig. Een explosie van energie is dit derde deel, met een Trotzigkeit die aan het agressieve grenst. De muzikale lijnen stuiven alle richtingen uit in een modernistisch visioen dat vooruitgrijpt naar de twintigste eeuw. Tot halverwege het koper opeens orde in de keet brengt. Sluit de ogen en je waant je in een film. Verbrokkelende lyriek, solo’s, een klarinet die zich roert… tot, als onkruid, het diabolische thema weer de overhand neemt. Più stretto, nog wat strakker en gejaagder stort de muziek zich in de afgrond.

Aan het begin van het slotdeel, een Adagio van enorme omvang, is de kwetsbaarheid van het begin terug. Niet als verbrokkelde woorden, maar in lange volzinnen. Intuïtief voel je de verwantschap met het Adagietto uit de Vijfde symfonie: beide lijken even buiten de tijd te bestaan. In de Vijfde uit liefde, in de Negende als afscheid. De muziek lost op in het ijle…

Achteraf bekeken stond Mahlers Negende symfonie op een gigantische breuklijn: tussen laatromantiek en modernisme, tussen een oude wereld en een nieuwe eeuw. De eerste uitvoering van de Negende was op 26 juni 1912, door de Wiener Philharmoniker onder leiding van Bruno Walter. Amsterdam moest wachten tot 2 mei 1918, door het Concertgebouworkest en Willem Mengelberg.