Grote Pianisten: András Schiff & Evgeny Kissin

Evgeny Kissin piano
András Schiff piano

Dit concert maakt deel uit van de serie Grote Pianisten.

Wolfgang Amadeus Mozart (1756-1791)

Sonate in D gr.t., KV 448 (1781)
Allegro con spirito
Andante
Molto allegro

Robert Schumann (1810-1856)

Andante en variaties in Bes gr.t., op. 46 (1843)

Bilder aus Osten, op. 66 (1848)
Impromptu in bes kl.t.: Lebhaft
Impromptu in Des gr.t.: Nicht schnell und sehr gesangvoll zu spielen
Impromptu in Des gr.t.: Im Volkston
Impromptu in bes kl.t.: Nicht schnell
Impromptu in f kl.t.: Lebhaft
Impromptu in bes kl.t.: Reuig andächtig

pauze ± 21.10 uur

Bedřich Smetana (1824-1884)

Vltava (‘De Moldau’) (1874)
uit ‘Má vlast’ (‘Mijn vaderland’)

Antonín Dvořák (1841-1904)

Furiant in C gr.t., nr. 1
Dumka in e kl.t., nr. 2
Sousedská in D gr.t., nr. 6
Skocná in c kl.t., nr. 7
Furiant in g kl.t., nr. 8
uit ‘Acht Slavische dansen’, op. 46 (1878)

Odzemek in B gr.t., nr. 1
Dumka in e kl.t., nr. 2
Kolo in C gr.t., nr. 7
uit ‘Acht Slavische dansen’, op. 72 (1886)

einde ± 22.20 uur

Toelichting

Wolfgang Amadeus Mozart (1756-1791)

Sonate voor twee piano’s

Het was voor een componist een ongebruikelijke actie om op goed geluk en zonder vaste aanstelling naar Wenen te verhuizen om daar als zelfstandig musicus de kost te verdienen. Wolfgang Amadeus Mozart deed het, en met succes: hij had zijn plek in de Weense kringen van adel en rijke burgerij snel verworven. Zijn agenda was overvol met ’s avonds concerten en sociale verplichtingen, overdag en ’s nachts componeerde hij, terwijl ook het gezinsleven en zijn leerlingen om aandacht vroegen. Wat dat laatste betreft ging hij selectief te werk: hij liet vooral getalenteerde, welgestelde leerlingen toe tot zijn praktijk.

Eén van hen, Josepha Auernhammer, was bijzonder begaafd en Mozart componeerde zijn voor twee piano’s in D groot om samen met haar uit te voeren. ‘Ze speelt prachtig, maar niet altijd zangerig; soms klinkt het nog wat tokkelend,’ schreef Mozart in zijn notities. Wat dat laatste betreft moet het uitgebreide tweede deel van de ­sonate een goede oefening zijn geweest. Met weinig noten in de en veel ruimte voor frasering heeft Mozart een deel geschreven waarin en timing van groot belang zijn. In de briljante buitendelen klinken vooral energieke dialogen tussen de pianisten. Het aanstekelijke karakter van deze delen maakte de sonate een geschikt stuk voor de sociale evenementen in huize Auernhammer, waar Mozart en Josepha de sonate meerdere keren ten gehore hebben gebracht.

Robert Schumann (1810-1856)

Andante en variaties

Met twee piano’s, twee ’s en een had Robert Schumann een ongebruikelijke bezetting in gedachten voor zijn en variaties. Hij componeerde het stuk in zijn zogenaamde kamermuziekjaar 1842, dat zich tot in 1843 uitstrekte. Behalve zijn drie strijkkwartetten componeerde hij in deze periode ook stukken voor minder voorkomende bezettingen, zoals het pianokwartet en het pianokwintet.

De bezetting van Andante en variaties was echter zó ongebruikelijk, dat de componist zelf, zijn vrouw Clara én Johannes Brahms allen een arrangement hebben gemaakt. ­Clara’s versie en het verloren arrangement van Brahms waren beide voor piano vierhandig, Schumann zelf werkte zijn variatiewerk om tot een stuk voor twee piano’s. Over de sfeer van de muziek zei de componist: ‘De stemming is elegisch: ik denk dat ik een beetje melancholisch was toen ik het componeerde.’ De intieme dialogen tussen de pianisten in het begin worden steeds levendiger in de loop van het stuk, maar richting het einde keert de rust van het begin terug in een fluisterend gesprek tussen de twee piano’s.

Robert Schumann (1810-1856)

Bilder aus Osten

Robert Schumanns grote liefde voor literatuur heeft hem op het spoor van de Arabische poëzie gezet. Toen oosterse teksten de Europese literatuur steeds meer gingen beïnvloeden, zoals in Goethes omvangrijke gedichtenverzameling West-östlicher Divan, was de stap voor de componist naar een oosters getint muziekstuk snel gezet. De poëzie die de bron vormt van Bilder aus Osten zijn de maqāmāt van de beroemde Arabische dichter Al-Hariri van Basra (1053-1122). Een maqāma is een kort verhaal waarin proza en poëzie elkaar afwisselen. In de vijftig teksten van Al-Hariri vormen de ­schelmenstreken van Abu Seid de rode draad. Dit personage is min of meer vergelijkbaar met de Duits-Nederlandse figuur Tijl Uilenspiegel.

Al-Hariri’s werk geldt als een van de hoogtepunten van de ­Arabische literatuur. De Duitse dichter Friedrich ­Rückert, arabist en tijdgenoot van Schumann, heeft daar een vrije vertaling van gemaakt, getiteld Die Verwandlungen des Abu Seid von Serug. Schumann las deze vertaling en raakte geïnspireerd tot het componeren van Bilder aus Osten. Met spannende samenklanken en kleine versieringen suggereert Schumann op verschillende momenten een oosterse wereld binnen de context van de westers-romantische stijl. De zes delen hebben geen titels en verwijzen niet naar specifieke teksten, maar naar de oosterse sfeer in de door Rückert vertaalde poëzie van Al-Hariri.

Bedřich Smetana (1824-1884)

Smetana: ‘De Moldau’

Misschien wel het beste voorbeeld van Boheems-­nationalistische muziek is het symfonische gedicht Má vlast (‘Mijn vaderland’) van Bedřich Smetana. In het zesdelige werk verklankt de componist zijn liefde voor Bohemen. Smetana was niet de enige componist die natio­nalistische gevoelens in zijn muziek verwerkte: ook bij Frédéric Chopin, Jean Sibelius, Edvard Grieg, Isaac ­Albéniz, Giuseppe Verdi en vele anderen is dit volop te horen. Het nationalisme had Europa sinds de val van Napoleon in zijn greep. Na het Congres van Wenen, waarin Pruisen, Oostenrijk, Rusland en het Verenigd Koninkrijk de grenzen hadden vastgelegd, braken verschillende opstanden uit tegen deze machtige mogendheden. Zo leidde de Boheemse onafhankelijk­heidswens tot een opstand tegen Oostenrijk en – uiteindelijk – de staat Tsjechoslowakije.

Veruit het bekendste deel van Má vlast is Vltava, oftewel De Moldau. ‘Het stuk beeldt de stroom van de rivier uit vanaf het begin, waar een koud en warm beekje samenkomen in een grotere stroom,’ aldus de componist. De fluit speelt het ene beekje in een stijgend , het andere beekje daalt en wordt gespeeld door de klarinet. Eenmaal samengekomen klinkt de beroemde hoofdmelodie en stroomt de Moldau door het Boheemse landschap. In dat landschap heeft Smetana verschillende scènes verklankt: een jachtpartij, waarin de goed te horen zijn, een boerenbruiloft met een polka, en een toverachtige ­nachtscène waarin waternimfen tevoorschijn komen. In de ochtend erna stroomt de Moldau richting Praag, de stad waaraan Smetena zijn Vltava heeft opgedragen.

Antonín Dvořák (1841-1904)

Slavische dansen

Het succes van Antonín Dvořáks Moravische duetten bracht uitgever Fritz Simrock ertoe de componist te vragen iets vergelijkbaars te componeren, maar dan nog iets dansanter. Geïnspireerd door de ­Hongaarse dansen van zijn vriend en mentor Johannes Brahms componeerde Dvořák een set van acht Slavische dansen voor piano vierhandig. In tegen­stelling tot Brahms citeerde Dvořák hierin geen bestaande volksmelodieën, maar gebruikte hij volksmuziek als inspiratiebron voor eigen ën. Van de eerste set Slavische dansen zijn er zeven Boheems. De tweede dans van de set is gebaseerd op Servische volksmuziek.

De aanstekelijke dansen, die ook goed te spelen waren voor liefhebbers uit het amateurcircuit, waren een doorslaand succes. Dat leidde tot nog eens twee verzoeken van Simrock: een orkestversie van de dansen en nog een tweede set Slavische dansen. Aan beide verzoeken heeft Dvořák gehoor gegeven. In de tweede set verwerkte de componist ook invloeden uit de Poolse, Slowaakse en Oekraïense volksmuziek.

door Bart de Graaf

Biografie

Evgeny Kissin, piano

Evgeny Kissin begon met pianospelen kort na zijn tweede verjaardag. Vanaf zesjarige leeftijd kreeg hij aan de Gnessin Muziekschool in zijn geboorteplaats Moskou les van Anna ­Pavlovna Kantor. Zij bleef zijn enige lerares; toen ze in 2021 overleed droeg hij aan haar zijn cd The Salzburg op, met bijna twee uur aan live-opnames van de Salzburger Festspiele inclusief werken van Berg, Chopin, Gershwin, Chrennikov en Kissin zelf.

Als twaalfjarige had de pianist met de uitvoering van Chopins beide pianoconcerten – met het Moskous Philharmonisch Orkest – de interna­tionale aandacht op zich gevestigd. De plaatopname ervan werd zo populair, dat al gauw een reeks andere lp’s en cd’s volgde. Na zijn eerste optreden buiten Rusland in 1985 reisde Evgeny Kissin naar Japan (1986), West-Europa (1987) en Noord-Amerika (1990; New York Philharmonic onder leiding van Zubin Mehta).

Zijn Nieuwjaarsconcert met de ­Berliner Philharmoniker onder Herbert von ­Karajan in 1988 werd internationaal op tv uitgezonden en uitgebracht op cd, en in 1990 debuteerde hij op de BBC Proms. In 1995 was hij Instrumentalist of the Year van Musical America en voor zijn disco­grafie zou de pianist onder meer een ­Edison Klassiek, diverse Grammy Awards en een Diapason d’Or winnen. Evgeny Kissin werd veelvuldig onderscheiden, heeft eredoctoraten van onder meer de Manhattan School of Music en Hong Kong University, en publiceerde in 2017 zijn autobiografie Memoirs and ­Reflec­tions.

Zijn debuut bij het Concertgebouw­orkest maakte hij in 1988 met het Tweede pianoconcert van Chopin. De laatste samenwerking dateert van september 2018 – het Eerste pianoconcert van Liszt; zijn laatste optreden in de was een recital op 18 juni 2024.

András Schiff, piano

Na vele eerdere onderscheidingen ontving András Schiff in 2022 de Bach-medaille van de stad Leipzig en in 2025 in Tokio de Praemium Imperiale. Geboren in Boedapest studeerde de pianist daar bij Pál Kadosa, György Kurtág en Ferenc Rados en vervolgens in Londen bij George Malcom. Hij werd uitgenodigd door grote orkesten – zo soleerde hij meermaals bij het Concertgebouworkest (1985, 1989, 1999 en 2004) en was hij in 2022/2023 artist in residence van de New York Philharmonic.

De dubbelrol van soleren én dirigeren bekleedt hij bij het Orchestra of the Age of Enlightenment, waar hij sinds 2018 associated artist is en bij gelegenheid ook historische instrumenten bespeelt. András Schiff onderhoudt daarnaast een hechte band met het Chamber Orchestra of Europe en het Budapest Festival Orchestra. In 1999 richtte hij Cappella Andrea Barca op om met name de pianoconcerten van Bach, Mozart en Beethoven uit te voeren; ze waren te gast in Carnegie Hall in New York, op het Lucerne Festival en tijdens de Salzburger Mozartwoche.

Jong talent steunt András Schiff sinds 2014 met zijn mentorprogramma ‘Building Bridges’, en hij geeft les aan de Barenboim-Said Akademie in Berlijn en aan de Kronberg Academy. In 2024 werd zijn essay- en gesprekkenbundel Musik kommt aus der Stille uit 2017 opnieuw uitgegeven. De vorige s van András Schiff in de serie Grote Pianisten waren op 5 februari 2023 (Bach, Mozart, Haydn, Beethoven) en 8 februari 2026 (Bachs Die Kunst der Fuge).