Close-up: portretconcert ursula schoch

Van 1717 tot 1723 bracht Johann Sebastian Bach zijn tijd door als Kapellmeister van Prins Leopold van Anhalt-Köthen, die klavecimbel en viool speelde. Veel van de belangrijkste instrumentale werken van Bach, zoals de Sonates en partita’s voor viool solo, ontstonden in deze jaren. In diezelfde periode schreef Bach ook zes sonates voor viool en klavecimbel. Hij omschreef de sonates zelf als trio’s voor klavecimbel met viool. Het trio, bestaande uit twee melodie-instrumenten en een bas, was een geliefde vorm gedurende de Barok en Bach gebruikt hier het klavecimbel niet als een basso continuo, maar als een uit twee instrumenten bestaande partij die hij ook volledig uitschreef. De rechterhand van het klavecimbel vormt met de viool de twee melodiestemmen en de linkerhand verzorgt de bas. In de Derde sonate in E groot, BWV 1016 neemt Bach net als in de meeste andere sonates van deze set de Italiaanse sonata da chiesa als uitgangspunt. Deze kerksonate bestaat uit de afwisseling langzaam-snel-langzaam-snel. Bijzonder aan deze derde sonate zijn vooral de op Italiaanse leest geschoeide melodiek die meteen in het eerste Adagio naar voren komt en het Adagio ma non tanto, het derde deel, dat opgebouwd is als een passacaglia met een steeds herhalend baspatroon van vier maten.

De Duitse componist Detlev Glanert geniet in ons land tegenwoordig vooral bekendheid als een van de huiscomponisten van het Koninklijk Concertgebouworkest, een ‘erefunctie’ die al diverse indrukwekkende orkestpartituren en bewerkingen heeft opgeleverd. Toch staat hij in eigen land vooral te boek als operacomponist en wordt hij verder geroemd vanwege zijn kamermuziek. Zijn organische Tweede strijkkwartet ‘Pas de quatre’ maakt duidelijk waarom. Glanert schreef het werk in 2006 ter gelegenheid van de tachtigste verjaardag van zijn vroegere docent Hans Werner Henze. Hij noemde het strijkkwartet bij die gelegenheid ‘de meest intieme en tegelijkertijd meest aansprekende discipline’ voor een componist, die niet alleen uitdaagt tot ‘introspectie’, maar ook een ‘persoonlijke test’ is. Intiem is zijn ‘Pas de quatre’ zeker. Glanert heeft in het werk, waarvan de delen naadloos in elkaar overgaan, vier elementen verwerkt die voor hem bij het leven van zijn leraar horen: Gesang, Schrei, Tanz en Flucht. Deze elementen komen allemaal voort uit dezelfde kiemcel die steeds een andere bewerking ondergaat. Daarbij worden de twee uitdrukkingsvormen Gesang en Schrei en de bewegingsvormen Tanz en Flucht steeds tegen elkaar uitgespeeld en met elkaar geconfronteerd. Gesang wordt gerepresenteerd door een lyrische melodie, terwijl het vergelijkbare materiaal in Schrei samengebald wordt tot een schreeuwend cluster. Tanz is een bolero-achtig motief dat staat voor het feit dat Henze begon in de balletwereld, en Flucht, uitgedrukt in de vorm van een fugato, staat voor diens destijds al broze gezondheid. ‘Pas de quatre’ is daarmee ook een werk waarin Glanert zijn zorgen uit. Vooral tegen het einde klinken dramatische stiltes voordat de vier elementen weer samenkomen in die ene kiemcel.

Paul Janssen

Iván Fischer, die als dirigent al vele malen voor het Koninklijk Concertgebouworkest stond, schreef in opdracht van Concertvrienden een strijkkwartet voor leden van het orkest. De titel: Präludium und Fuge. Dat moet wel een verwijzing naar Bach zijn. Iván Fischer licht toe: ‘Toen ik de opdracht kreeg om dit stuk te schrijven, was ik met het Concertgebouworkest een Bach/Brahms-cyclus aan het afspreken. Daarom besloot ik in mijn eigen stuk verwijzingen naar die componisten te maken. De titel en de vorm verwijzen naar Bach; de eerste cadens is een eerbetoon aan Brahms. Maar… heel onbeduidend. Zoek er niet te veel achter; laat dat maar over aan een handjevol geobsedeerde musicologen.

Het is een kort werk dat zich in een oneindig doorlopende modulatie beweegt, als een zwevende tonaliteit. Pas aan het eind van de prelude ontstaat er een cadens in G groot, en aan het slot van de fuga een cadens in E groot. De wat melancholieke prelude klinkt geïmproviseerd, alsof een jazzviolist het speelt, en daarin hoor je in losse fragmenten het enige thema van het stuk. Een blijmoedige en virtuoze fuga werkt dit thema uit in variaties, zoals spiegeling, omkering en alle andere mogelijke varianten. Daar mogen musicologen hun analyses op loslaten!’

Agnita Menon

Zoals Johannes Brahms de veertig al gepasseerd was toen hij eindelijk zijn Eerste symfonie aan de openbaarheid prijsgaf, zo worstelde hij ook met het strijkkwartet. Hoe verder gaan op de weg van Beethoven en toch modern en vernieuwend klinken, was de grote vraag die Brahms zichzelf ongetwijfeld stelde. En dat leverde een aardige worsteling op, getuige zijn eerste twee strijkkwartetten die hij in 1873 na vele zorgvuldige revisies completeerde als opus 51 nr. 1 en 2.

De zorgvuldigheid heeft in elk geval gewerkt, want het even tragische als volkse Tweede strijkkwartet in a klein is een schoolvoorbeeld van Brahms’ verfijnde harmonische taal, zijn orkestraal aandoende schrijfwijze en vooral van zijn economische motiefverwerking. Daarnaast is het werk een hommage aan Brahms’ goede vriend, de violist Joseph Joachim. Het openingsmotief van het eerste deel bevat heel prominent de noten f-a-e, een motief dat voor Brahms stond voor het motto van zijn vriend: ‘frei aber einsam’. Dit motief blijft ook in de andere delen een belangrijke rol spelen, net als verwijzingen naar de Hongaarse zigeunermuziek.

Paul Janssen