Componist Rob Zuidam: ‘Orewoet komt van binnenuit en baant zich een weg naar buiten’

‘Zelf ben ik a-religieus opgevoed en vanuit dat vacuüm, vanuit dat lege landschap ben ik gaan zoeken: waar hebben die mensen zich al die eeuwen zo druk om gemaakt?’ Componist Rob Zuidam probeert uit te leggen wat hem zo fascineert in de figuur van de middeleeuwse mystica Hadewijch, aan wie hij de titel van zijn nieuwe orkestwerk heeft ontleend: ­Orewoet. Met dit merkwaardige woord, dat buiten Brabant onbekend is gebleven, drukte zij ‘een razende minnebegeerte’ uit. Oftewel een brandend verlangen naar eenwording met God. Hadewijch had visioenen waarin zij deze unio mystica beleefde: alles overstijgende ervaringen die ze in zinnelijke poëzie bezong. 

Met Hadewijch heeft Zuidam opnieuw voor een grensoverschrijdend personage gekozen. Eerder toonzette hij de wederwaardigheden van Patricia Hearst (die werd ontvoerd en de kant van haar kidnappers koos), Johanna de Waanzinnige (die jarenlang met het lijk van haar man rondreisde), Suster Bertken (die zich vrijwillig liet inmetselen) en nu dan Hadewijch, de mystica die haar ontmoetingen met God in erotische termen vatte. ‘Die verhalen zijn larger than life,’ geeft Zuidam toe, ‘maar ze zijn wel echt gebeurd en ze gaan in de kern over universele ervaringen. Rage d’amours, mijn opera over Johanna de Waanzinnige, gaat gewoon over liefdesverdriet. Die kras op de ziel en hoe je daarmee omgaat – iedereen kent dat.’

Raakvlakken

Hadewijch gaf in Brabant leiding aan een groepje vrouwen dat, buiten de officiële kerk om, een ascetisch leven leidde, geheel gewijd aan God. ‘Voor mij als door de wol geverfde hedonist is dat een interessant perspectief. Hoewel ik anders in het leven sta, word ik erdoor getroffen en zie ik ook raakvlakken. Het woord ‘orewoet’ vind ik fantastisch mooi. Puur om de klank van het woord en de weerbarstigheid van het Nederlands wilde ik in deze materie duiken: waar hielden deze mensen zich mee bezig?’

‘Orewoet is een volstrekt andere benadering van spiritualiteit dan onze new age. Daarin komt iemand innerlijk tot rust door invloeden van buitenaf. Terwijl de orewoet van binnenuit komt, die baant zich een weg naar buiten op een krachtige, haast gewelddadige manier. Niet echt rustgevend. Het meest interessant vind ik het kr­uispunt waar religieuze ervaring, geweld en extase samenkomen. Alle krachten die in het gewone leven werkzaam kunnen zijn, komen daar aan de oppervlakte.’

‘Ik begrijp het verlangen om op te gaan in iets dat jou overstijgt, dat groter is dan jezelf – misschien heeft het met de dood te maken. Het is waar religie in wezen over gaat. Als ik mij ervoor open stel, levert het spannende muzikale ideeën op. Met geluid maak ik een schilderij van mijn beelden.’ Wat die muzikale ideeën precies zijn, vindt de componist lastig onder woorden te brengen. ‘Muziek heeft voor mij veel met energie te maken. Als je religieuze ervaringen positief aanwendt genereren ze ook energie. Die probeer ik in muziek uit te drukken. Ik werk op een intuïtieve manier. Vaak weet ik van tevoren helemaal niet zo goed waarom een tekst of een onderwerp me fascineert en kom ik daar pas tijdens het componeren geleidelijk achter.’

Orkestklank

Bij het werken aan Orewoet had hij de klank van het Concertgebouworkest voor ogen. Zuidam: ‘Ik probeer daar op mijn eigen manier invulling aan te geven. Ik weet waar ze goed in zijn, ik ken de akoestiek van Het Concertgebouw en weet hoe het werkt als ze in die zaal spelen. Tegelijkertijd probeer ik niet te veel eerbied te hebben voor de traditie die aan het orkest kleeft. Ik zoek naar een vorm van schoonheid die dicht bij mezelf ligt en uitdrukking geeft aan het verlangen dat eraan ten grondslag ligt. Ik denk in principe altijd vanuit de muzikanten, maar soms prevaleert het grote gebaar, de overkoepelende beweging. Dan maakt het me niet zoveel uit of ze het tof vinden om te spelen of niet. Je moet daar niet te muizig in zijn.’

‘De sonoriteit, de warmte van de klank, is het sterke punt van het orkest. Dat zijn bij uitstek dingen die zich niet in notenschrift laten vangen. Ik hou ervan als een partituur er ingewikkeld uitziet, dat maakt een erudiete indruk. Maar soms staat er gewoon heel weinig, alleen lange liggende noten. Het gaat erom dat ik weet waarom die noten daar staan, en voel wat het gebaar is dat ze samen willen maken.’

Kwartje

Op de vraag of het belangrijk is dat de musici iets van mystiek weten, antwoordt Zuidam: ‘Dat is wel zo prettig. Maar eerlijk gezegd denk ik dat iedereen die zich ooit heeft afgevraagd wat muziek is, die zich heeft verwonderd over het mysterieuze fenomeen muziek, dat vanzelf aanvoelt. Ik kan me herinneren hoe bij de repetities van Suster Bertken met Asko|Schönberg op een gegeven moment de sopraan, Katrien Baerts, erbij kwam. Zij begon te zingen en op dat moment viel bij iedereen het kwartje. Opeens begreep iedereen precies waar we naar op zoek waren. Er sloeg een vlam in de mystieke pan.’

Met Katrien Baerts heeft Rob ­Zuidam vaak samengewerkt. Hij roemt de kwaliteit van haar stem, het feit dat ze vanuit de partituur denkt, en haar muzikaliteit. ‘Ik heb haar voor het eerst gehoord bij de audities voor Rage d’amours. Ze heeft zich daar totaal ingesmeten en het was weergaloos goed. Vanaf dat moment was ze mijn favoriet. Ik weet dat ik bij die auditie in mijn aantekeningen opschreef: zij wil zingen. Dat is de kern.’

‘Ik vind haar ook erg moedig, ze heeft me indertijd enorm geholpen bij Suster Bertken. Een andere zangeres trok zich minder dan een maand voor de ­première terug, omdat ze het toch een beetje moeilijk vond. Katrien was toen mijn reddende engel.’

Beluister de Spotify playlist bijbehorende dit artikel: