Carine Alders

De eerste helft van de twintigste eeuw kende een bloeitijd voor zwarte musici en componisten. De doorbraak hield echter geen stand en de muziek raakte vergeten. Het festival Mind the Gap! springt over de kloof en brengt vergeten componisten zoals Coleridge-Taylor, Dawson en Price terug in de concertzaal.

Recent verscheen het boek In een web van stilte van musicoloog en Preludium-auteur Carine Alders, over componisten die in Nederland vervolgd werden ­tijdens de Tweede Wereldoorlog. Bijna de helft van meer dan tachtig componisten overleefde de oorlog niet. Dit fragment vertelt het verhaal van Daniël Belinfante en Hans Krieg.

Recent verscheen het boek In een web van stilte van musicoloog en Preludium-auteur Carine Alders, over componisten die in Nederland vervolgd werden ­tijdens de Tweede Wereldoorlog. Bijna de helft van meer dan tachtig componisten overleefde de oorlog niet; hun muziek keerde nauwelijks terug op de podia. Hoe kon dat gebeuren? Dit fragment licht een tipje van de sluier op.

Na ruim twintig jaar is Nathalie Stutzmann terug bij het Concertgebouworkest. Maar dit keer niet als zangeres. Ze is geworden wie ze altijd had willen zijn en dirigeert Tsjaikovski en Brahms.

Gedurende twee seizoenen assisteerde Aurel Dawidiuk toekomstige chef Klaus Mäkelä, en werkte hij veelvuldig samen met de musici van het Concertgebouworkest. Wat heeft die periode hem gebracht? ‘Bij Klaus is er nu zoveel vertrouwen dat we ook van mening kunnen verschillen.’

Als tiener leek dirigeren hem iets voor als zijn haren wit zouden zijn. Inmiddels is Rafael Payare bijna 46 en dirigeerde hij in grote zalen over de hele wereld. Ook in Het Concertgebouw is hij geen onbekende meer, maar zijn krullen zijn nog zwart.

‘Mijn waardering voor Schubert heeft enorm moeten rijpen.’ Inmiddels heeft de componist een plek in haar hart: een avond lang vult Anne Sofie von Otter de Kleine Zaal met zijn liederen. Tederheid, verstilling, opwinding: hoe meer schakeringen, des te meer uitdaging voor de mezzosopraan.

Evgeny Kissin voert met het Concertgebouworkest Prokofjevs Eerste pianoconcert uit. Hij laat zich bijna nooit en niet heel graag interviewen, maar hij zette voor Preludium toch wat ­antwoorden op de mail.

Barbara Hannigan komt terug bij het Concertgebouworkest met werken van Haydn, Sibelius, Richard Strauss en Golfam Khalaym. Deze keer dirigeert ze niet alleen, maar treedt ze ook op als sopraan. ‘Ik dacht meteen: dit móet ik met het Concertgebouworkest zingen.’ 

Simon Trpčeski opent de Grote Pianisten-serie dit seizoen: ‘Het is niet alleen een eer, maar ook een grote verantwoordelijkheid.’ De Macedonische meesterpianist over zijn jeugd, de muziek die hij uitkoos, en wat hij wil doorgeven aan zijn kinderen.

Het heeft lang geduurd voor het Amsterdamse publiek de muziek van Gustav Mahler omarmde. ‘Mahler was voor het publiek destijds heel nieuw en ongewoon’, zei dirigent Klaus Mäkelä eerder tegen Preludium, ‘maar Mengelberg was zo overtuigd van de zeggingskracht van de muziek dat hij haar bleef programmeren.’ Hoe werd de Eerste symfonie in Nederland destijds ontvangen?

Anders Hillborg is een van de meest vooraanstaande hedendaagse componisten uit Zweden. Speciaal voor het Concertgebouworkest schreef hij een werk dat naast Mahlers Eerste symfonie uitgevoerd zal worden. ‘Hoe langer ik ermee bezig was, hoe meer Mahlers ziel in het stuk sloop.’

Tweeënveertig jaar geleden kwam Claron McFadden uit Rochester, New York naar Nederland, waar ze sindsdien bouwde aan een indrukwekkende carrière. Ze werd geridderd en ontving onder meer de Amsterdamprijs voor de Kunst. Alle reden om de sopraan een podium te bieden met een eigen Spotlight-serie in de Kleine Zaal.

Mezzosopraan Joyce DiDonato kreeg op 18 ­september de Concertgebouw Prijs uitgereikt vanwege haar originele programma’s en maatschappelijke betrokkenheid. Deze maand maakt ze haar debuut bij het Concert­gebouworkest in een lied­cyclus over beeldhouwster Camille Claudel.

Met een woning vlakbij de beroemde grachten én een fiets begon eind januari 2024 de residency van componist Ellen Reid bij Het Concertgebouw en het Concertgebouworkest. Haar verblijf in Amsterdam bleek een rijke voedingsbodem voor het scheppen van nieuwe muziek.

Op 4 oktober koppelt de serie Scherpdenkers violiste Lonneke van Straalen aan de Amsterdamse hoogleraar Milieu en Ontwikkeling Joyeeta Gupta. Klimaatverandering is het thema, maar het wordt geen dramatische avond. ‘Er sneuvelt hier en daar een heilig huisje maar op een hoopvolle manier.’

Achttien jaar na haar debuut is Marin Alsop terug op de bok bij het Concertgebouworkest. Ooit brak ze met een flinke knal door het glazen plafond en als het aan haar ligt, is dat plafond voorgoed verbrijzeld. Een gepassioneerd voorvechter van gelijke kansen, maar voor alles een hartstochtelijk musicus.

Vilde Frang speelt het Eerste vioolconcert van Sjostakovitsj met het Concertgebouworkest onder leiding van Semyon Bychkov. De balans tussen gestaalde techniek en pure muziek is precair, een zoektocht van jaren.

Antoine Tamestit maakt zijn debuut bij het Concertgebouworkest met het Altvioolconcert van Sofia Goebaidoelina. ‘Mensen komen naar buiten met een veel beter idee van wat een altviool is.’

Gustavo Gimeno leidt deze maand bij het Concertgebouworkest muziek van ­Canadese componisten en ­Stravinsky’s Le sacre du printemps: ‘Het meest iconische stuk van de twintigste eeuw.’

Na vijftien jaar opera en vocale werken componeerde George Benjamin ter ­nagedachtenis aan zijn in 2018 overleden vriend Oliver Knussen weer een instrumentaal orkestwerk. Het stond meteen vast dat hij zijn Concerto for Orchestra bij het Concertgebouworkest zou komen dirigeren. Op 1 december is het zo ver.

De Britse dirigent Andrew Manze leidt het Concertgebouworkest op 22, 23 en 24 november in muziek van zijn landgenoten Elgar en Vaughan Williams. De voormalige barokviolist doet dat graag. ‘Het vioolspelen mis ik niet.’

Van alle verschillende nationaliteiten in het Concertgebouworkest vertegenwoordigt Vilém Kijonka al tien jaar in zijn eentje de Tsjechische. ‘Mijn collega’s noemen mij weleens plagend de beste Tsjechische altviolist van het orkest.’

‘Ik wist niet dat het mogelijk was met zoveel vertrouwen en liefde voor de muziek en voor elkaar te spelen.’ Met het Orkest van de Achttiende Eeuw durft violiste Alena Baeva elke uitvoering op zoek te gaan naar een wonder. In Beethovens Vioolconcert ontdekt ze steeds weer iets nieuws.

Met of zonder viool, Patricia Kopatchinskaja gaat volledig op in de muziek. Ze is de muziek. In de Kleine Zaal is ze deze maand Schönbergs Pierrot lunaire, bij het Concertgebouworkest wervelt ze als een derwisj in György Ligeti’s Vioolconcert. ‘Ik moet het stuk worden, pas dan kan ik mijn eigen taal vinden.’

De Amerikaanse Julia Bullock verovert wereldwijd de operapodia. Ze is een veelzijdige sopraan, een vernieuwend programmeur én sociaal bewust. ‘Neem verantwoordelijkheid voor wat je zingt,’ hoorde ze tijdens haar studie. In haar Kleine Zaal-recital deze maand doet ze precies dat.

In zijn Vijfde symfonie lijkt Sergej Prokofjev zowel de euforie als het lijden die oorlog met zich meebrengt te verklanken. Wat zeggen de noten?

Anna Clyne schreef een klarinetconcert voor Martin Fröst, artist in residence van het Koninklijk Concertgebouworkest. Het resultaat, Weathered, gaat in première onder leiding van Jaap van Zweden. ‘Elk deel dat af was stuurde ik naar Martin en dan speelde hij me online stukjes voor.’

Deze maand maakt Barbara Hannigan haar langverwachte debuut als dirigent bij het Koninklijk Concertgebouworkest. Een gesprek met deze totaalkunstenaar: dirigent, zangeres, programmeur, musicus.

Partita was de grote internationale doorbraak van de Italiaanse componist Luigi Dallapiccola. Maar na 1945 raakte het werk in de vergetelheid. Onterecht, vindt dirigent Gianandrea Noseda. ‘Dallapiccola is een belangrijke figuur in de Italiaanse klassieke muziek.’ Waarom?

Op 13 oktober presenteerde het Concertgebouworkest In Depth, de eerste van een reeks Unieke Luisterervaringen. Hierin laat dirigent Gianandrea Noseda de luisteraar kennismaken met een volgens hem te onbekende compositie. Waarom vindt hij dat belangrijk en hoe pakte hij dat aan?

Pianist worden wilde ze voordat ze echt begreep wat dat was, naar Rachmaninoff luisterde ze al op haar zesde. Een kennismaking met de grenzeloos geïnteresseerde Isata Kanneh-Mason.

Heeft Igor Stravinsky met Le baiser de la fée nu een pastiche op, een parodie van of een hommage aan Pjotr Tsjaikovski gemaakt? Het antwoord ligt verborgen in Stravinsky’s noten.

‘Of ik van vioolspelen m’n werk wilde maken.’ Best een leuk idee, vond Jae-Won Lee op elfjarige leeftijd. Het bracht haar uiteindelijk in het Concertgebouworkest.

Tugan Sokhiev maakt op een zonnige zondagavond graag tijd voor een interview met Preludium. Met liefde vertelt de dirigent over zijn vak, de magie van het werken met een groep en het ontdekken en behouden van verschillende klankculturen.

Op 10 september opent het Concert­gebouworkest een nieuw seizoen. De dirigent en piloot Daniel Harding nodigt u uit voor een muzikale reis. Hij is opgelucht dat het weer kan, zowel concerten geven als vliegen.

Een gelukkig toeval bracht Maria Milstein, Gideon den Herder en Hannes Minnaar in de Kleine Zaal van Het Concertgebouw bij elkaar: het Van Baerle Trio was geboren. Dat prille begin was direct al een belofte. ‘Ik dacht: hier gebeurt wat.’

Marc Daniel van Biemen is naast eerste violist in het Concertgebouworkest ook primarius van het Alma Quartet en aanvoerder van Camerata RCO. ‘Ik ben een gelukkig mens, dat had ik vier jaar geleden nog niet kunnen zeggen.’

Fatma Said is trots op haar afkomst. Ze draagt een gouden hangertje in de vorm van Afrika, met op de plek van Egypte een diamant. In haar recitals combineert ze Mozart en Ravel met Spaanse componisten en Arabische liederen.

Corona dwong het Concertgebouworkest de geplande concerten met Daniel Harding zonder publiek op te nemen. Ook het programma moest worden aangepast. Harding laat zich niet uit het veld slaan: ‘Het is een enorme luxe om met dit orkest te werken.’

Fluitiste Emily Beynon viert dit seizoen haar 25-jarig jubileum bij het Concertgebouworkest. Samenspelen is voor haar het mooiste wat er bestaat. Na afloop van haar eerste repetitie in Amsterdam belde ze meteen dolgelukkig naar huis.

Heel soms brengt corona ook wat goeds: in dit geval Pekka Kuusisto. De violist leidt een klein ensemble uit het Concertgebouworkest in een programma dat de oren wast.

In zijn Concert voor piano, trompet en orkest slaat de stemming regelmatig binnen een fractie van een seconde om van lyrisch naar hilarisch – en weer terug. Wil de echte Sjostakovitsj opstaan?

Concertgebouworkest-trompettist Miro Petkov vindt het een voordeel dat zijn ouders niet muzikaal zijn. ‘Ik ben opgegroeid als vrij musicus’.

Na veertig jaar gaat hoorniste Sharon St. Onge het Koninklijk Concertgebouworkest verlaten. ‘Een jaar geleden kon ik de gedachte nog niet verdragen.’

Componist Georges Lentz vindt zijn muzikale inspiratie in de overweldigende sterrenhemel boven de Australische wildernis. ‘Alles wat ik daar bedenk, is van mezelf.’ Voor artist in residence van het Concertgebouworkest Tabea Zimmermann schreef hij Monh, waarin de altviool als breekbaar individu de onmetelijke weidsheid verkent.

Op verzoek van de concertmeester van het Gewandhausorchester in Leipzig schreef Felix Mendelssohn een vioolconcert. Vesko Eschkenazy, concertmeester van het Concertgebouworkest, speelt het met zijn eigen orkest.

Tof, stoer en keigaaf. Het zijn woorden die met enige regelmaat vallen in het gesprek met altvioliste Edith van Moergastel. ‘Er is niks mis met het imago van de altviool, kijk maar naar Tabea Zimmermann!’

In een paar jaar van muzikale perestrojka – tussen de dwingelandij van proletarische musici en de grote terreur van Stalin – werd in de jaren 1930 openlijk gediscussieerd over de toekomst van de symfonie in de Sovjet-Unie. Dmitri Sjostakovitsj zag mogelijkheden in Mahler. 

Het hele leven van Fréan Visscher is verknoopt met het Concertgebouw­orkest en Het Concert­gebouw. Als scholier zag ze Van Beinum dirigeren, ze kreeg er haar eerste baan, trad er op met onder meer het Toonkunstkoor en vond haar grote liefde in het orkest. Nu steunt ze Concertgebouworkest Young. ‘Ik gun elk kind een passie voor het leven.’

Als student zag hij het Concertgebouworkest op tv. ‘Herman Krebbers was de beste concertmeester, het orkest hoorde wereldwijd bij de top drie. Ik hield meteen van de klank, maar die wereld leek onbereikbaar.’ Nooit had Ken Hakii gedacht dat dát zijn orkest zou worden.

In het fonkelnieuwe RCO House – de schilders zijn nog bezig – leidt Hoofd Development Anne Christin Erbe mij naar een rustige plek om te praten over de bijzondere band die ze heeft met de mensen die jaarlijks aan RCO Foundation schenken en de bedrijven die zich aan het Koninklijk Concertgebouworkest verbinden.

De Litouwse dirigente Mirga Gražinytė-Tyla maakt met haar City of Birmingham Symphony Orchestra haar debuut in de Grote Zaal. ‘Uiteindelijk zoek ik in de mu­ziek kracht die inspireert en optilt.’

Pavel Haas, Hans Krása, Viktor Ullmann en Gideon Klein zijn vele jaren na hun voortijdige dood bekend geworden als ‘de Theresienstadtcomponisten’. Ze waren zeer actief in het rijke cultuurleven daar. Niet uit luxe, maar om te overleven.

Pierre-Laurent Aimard sluit deze week zijn residency bij het Concertgebouworkest af met een speciaal voor hem geschreven pianoconcert van componist Harrison Birtwistle. ‘Een persoonlijke noot, in een stijl waarin ik nog nooit met dit orkest gespeeld heb.’

Iván Fischer dirigeert deze week Stravinsky bij het Concertgebouworkest. Toen Fischer Stravinsky zelf zag dirigeren, was een levenslange liefde geboren: ‘Ik heb hem altijd geweldig gevonden, vooral zijn radicalisme en gevoel voor humor.’

Dirigent Herbert Blomstedt is een graag geziene gast bij het Concertgebouworkest én de oudste dirigent die het orkest ooit leidde. Vanuit een zonnig Luzern vertelt hij over muziek van zijn landgenoot Berwald. ‘Originaliteit betekent dat je niemand imiteert, en zelf niet te imiteren bent.’

Sjostakovitsj' Eerste pianoconcert heeft last van stemmingswisselingen: van lyrisch naar hilarisch – en weer terug. Wil de echte Sjostakovitsj opstaan?

Componist Karl Amadeus Hartmann (1905-1963) kon en wilde geen muziek componeren zonder zijn humanistische levensvisie uit te dragen. De prijs die hij ervoor betaalde: twaalf jaar lang geen uitvoeringen in eigen land.

Hoboïst Bart Schneemann en zijn zoon, pianist en componist Julian, zijn er blij mee: de blik oostwaarts van Het Concertgebouw in Turning East. Bart: ‘Er is zoveel schitterende muziek, het is jammer om steeds maar in je eigen cirkeltje te blijven draaien.’

Franz Welser-Möst verheugt zich op het weerzien met het Koninklijk Concertgebouworkest. Na Mozart en Bruckner bij zijn debuut in 2016 duikt hij nu met het orkest in de muziek van Beethoven. ‘Ik vind het heerlijk om kennis te delen.'

Isabelle Moretti brengt een ode aan Franse, Russische en Engelse harpvirtuozen uit de negentiende en begin twintigste eeuw. Virtuozen die nieuwe generaties opleidden, net als Moretti doet. Maar muziek alleen is niet genoeg: ‘Ik wil ook mijn passie voor de natuur delen.’

Vincent Cortvrint vierde in 2016 zijn twintigjarig jubileum als piccolospeler bij het Koninklijk Concertgebouworkest. Hoog tijd voor een bijzondere uitdaging, vond hij zelf. Dus stelde hij voor een piccoloconcert te laten schrijven. De Estse componist Erkki-Sven Tüür componeerde voor hem Solastalgia, waarin de kleine piccolo een storm in het orkest veroorzaakt.

Jörgen van Rijen, solotrombonist van het Koninklijk Concertgebouworkest, bestelde een nieuw soloconcert bij James MacMillan. ‘Ik ben gewoon op hem afgestapt.’

Twee keer eerder zong mezzosopraan Ann Hallenberg met het ­Koninklijk Concertgebouworkest, beide keren in een solistenensemble. Nu maakt ze haar solodebuut in Mahlers Rückert-Lieder onder leiding van Sir ­John Eliot Gardiner. Ze staat vooral bekend als barokzangeres, maar ­Hallenberg heeft meer in huis.

Joey Roukens kreeg – net als Richard Rijnvos – de opdracht van het Koninklijk Concertgebouworkest om een nieuw werk te schrijven voor de viering van de Bernsteins eeuwfeest. ‘Ik dacht, als er één componist in Nederland is die een hommage aan Leonard Bernstein zou moeten schrijven, dan ben ik dat.’

Dankzij de Leo Smit Stichting is het oeuvre van de in 1943 in Sobibor vermoorde componist Leo Smit hernieuwd onder de aandacht gekomen. Een aantekening op de bewaard gebleven kladversie van zijn vroege orkestwerk Silhouetten wekte ruim 70 jaar later de nieuwsgierigheid van dirigent Stéphane Denève.

Richard Rijnvos is gefascineerd door locaties en cartografie. In zijn cyclus Grand Atlas portretteert hij zeven continenten, reizend van Noord- naar Zuidpool. In opdracht van het Koninklijk Concertgebouworkest componeerde de huiscomponist van het orkest Amérique du Nord, het tweede deel in de cyclus, met de honderdste verjaardag van Leonard Bernstein als aanleiding.