Olli Mustonen: 'Muziek is heel belangrijk in het leven van Finnen'

Vanuit zijn huis aan een meer in de Finse bossen vertelt Mustonen vol passie over zijn muzikale jeugd, de Finse liefde voor muziek en de Kalevala, het nationale heldenepos dat hem altijd weer inspireert. Als we elkaar spreken is het nog zomer en zijn de dagen nog lang. ‘Er zijn bijna geen nachten, een heel bijzondere tijd om te componeren.’ Op andere momenten reist hij veel en heeft hij als pianist en dirigent soms veel repertoire te studeren.

Componist/altviolist Paul Hindemith parafraserend zegt hij: ‘Ik ben een musicus die componeert, ­muziek maakt en dirigeert. Veel componisten uit het verleden waren ook dirigent en vaak pianist, alleen zien we ze nu vooral als componist, omdat er geen opnames van hun optredens als uitvoerend musicus bestaan. Ik combineer deze rollen al mijn hele leven. Maar of de rollen in één persoon verenigd zijn doet er eigenlijk niet zoveel toe. Het belangrijkste is dat er uitwisseling is en dat componisten en andere musici elkaar inspireren, dat houdt de muziek levend.’

All in the family

Mustonen groeide op in een muzikaal gezin. ‘Op mijn vijfde begon ik met klavecimbel, mijn ouders waren liefhebbers van oude muziek. Componisten als Bach, Scarlatti, Rameau en Byrd zitten in mijn DNA. Maar omdat mijn ouders één klavecinist in de familie – mijn oudere zus – wel genoeg vonden, kochten ze voor mij een piano toen ik zeven was. En zo werd ik pianist. Mijn vader is wiskundige, maar ook een zeer verdienstelijk amateurviolist en door met hem samen te spelen leerde ik Mozart, Beethoven en Brahms kennen.

Met mijn zus speelde ik arrangementen van Mozarts strijkkwartetten en symfonieën van Haydn voor piano vierhandig. Tegenwoordig is ze ook actrice, vanavond ga ik naar een première van haar. Ze maakt theatermonologen waarbij ze bijvoorbeeld Shakespeare koppelt aan muziek van Byrd. We houden allebei erg van Tsjechov en voor de grap zei ik dat het jammer was dat er geen Russische klavecimbelmuziek uit zijn tijd was.

Uiteindelijk is dat een voorstelling geworden waarin mijn zus Tsjechovs vrouw Olga Knipper speelt – Knipper bleek ook een goede pianist – en waarvoor ik de muziek componeerde en deels ook inspeelde op band. Er staat ook een piano op het podium waar mijn zus op speelt, zo spelen we virtueel samen. Dat project was een fantastische ervaring.’

Meer dan entertainment

‘Het is in Finland niet ongewoon dat kinderen al op jonge leeftijd muziekles krijgen. Muziek is heel belangrijk in het leven van Finnen. Het zou te maken kunnen hebben met de taal. Onze taal hoort niet tot de Indo-Europese talen, zoals bijvoorbeeld Nederlands, Italiaans en Russisch, maar is nauw verwant aan het Estisch en wat verder weg verwant aan het Hongaars. En dat zijn ook kleine landen met veel muzikaal talent.

Een tweede reden zou kunnen zijn dat in Finland twee culturen elkaar ontmoeten: de West-Europese cultuur – het meest rechtstreeks via Zweden, waar Finland honderden jaren onderdeel van was – en de oosterse, orthodoxe cultuur uit het Byzantijnse Rijk.

‘We zien muziek en poëzie niet als entertainment, maar het is de kern van ons leven’

En tot slot kan het te maken hebben met mijn meest favoriete onderwerp om over te praten: ons nationale heldenepos Kalevala, al duizenden jaren een mondelinge traditie, maar 150 jaar geleden voor het eerst opgeschreven. Dat heeft beeldhouwers, schilders, schrijvers en componisten toen enorm geïnspireerd. Sibelius heeft zelfs nog een aantal van de traditionele dichter-zangers ontmoet.

Een heel belangrijke was Larin Paraske, naar haar heb ik mijn Tweede vioolconcert vernoemd. Sibelius vertelde dat deze ontmoetingen voor hem net zo belangrijk waren als zijn bezoeken aan de conservatoria van Centraal-Europa. Hij is een goed voorbeeld van de synthese tussen Oost en West; er gebeurt iets heel interessants wanneer deze culturen samenkomen. Väinämöinen, de held van de Kalevala, is trouwens zelf ook musicus. Ik denk dat de Finnen daarom muziek en poëzie zo belangrijk vinden.

We zien het niet als entertainment of versiering, maar het is de kern van ons leven. Via muziek hebben mensen toegang tot het mysterie van het leven, dat via wetenschap moeilijk te doorgronden is. Fins publiek staat ook heel open voor alles, zelfs een lang en moeilijk programma in een kerk met harde houten banken is populair. Het publiek komt gewoon en dat is een vruchtbare omgeving voor een kunstenaar.’

Warme band

In 2008 dirigeerde Mustonen bij de Radio Kamer Filharmonie zijn Tripelconcert in de Grote Zaal, Candida Thompson was destijds een van de solisten. Thompson smeedde als artistiek leider van Amsterdam Sinfonietta ook een warme band tussen Mustonen en haar orkest. ‘Hoewel dit pas de tweede keer is dat ik samen met Candida op het podium sta, heeft Amsterdam Sinfonietta in de tussentijd regelmatig mijn muziek gespeeld.’ Mustonen kijkt uit naar het weerzien met Het Concertgebouw. ‘Die trap in de Grote Zaal, dat is uniek. Je moet wel voorzichtig zijn, ik was blij dat ik als dirigent en pianist geen instrument hoefde te dragen’, lacht hij.

Dit keer speelt hij in de Kleine Zaal. Over zijn Pianokwintet zegt hij: ‘Bijna altijd schrijf ik muziek in opdracht. Toen ik het verzoek kreeg om een pianokwintet te componeren waren mijn gedachten onbewust nog vol van het boek De zwarte engel van de Finse schrijver Mika Waltari over de val van het Byzantijnse Rijk, dat realiseerde ik me pas later.

Vooral het eerste deel, vol drama, is daarop geïnspireerd.’ Mustonen is een groot fan van Waltari en vertelt met passie en ­bewondering over zijn landgenoot. ‘Er is een anekdote die hier helemaal niets mee te maken heeft, maar ik wil het je toch graag vertellen’, begint hij enthousiast. Als ik zeg dat het aantal woorden voor dit interview beperkt is heeft hij een tip: ‘Schrijf maar in het Fins, dan kun je met verschillende uitgangen van een enkel woord een hele zin maken.’ En zo leerde ik op de valreep het woord juoksentelisinkohan, wat zoveel betekent als ‘ik vraag me af of ik doelloos rond zal rennen’. De anekdote over Waltari houdt u tegoed.