In een dialoog op afstand tussen Finland en Frankrijk klinken vanavond twee compacte pianoconcerten en twee kleurrijke orkestwerken uit de twintigste eeuw. Alle vier de componisten weten hierbij de luisteraar te verrassen, en zichzelf soms ook.

Zijn leven lang zocht Jean ­Sibelius naar nieuwe vormen binnen het eerbiedwaardige genre van de symfonie. De Finse componist was geen hemelbestormer zoals Arnold Schönberg, hij hoefde ook niet zoals Gustav Mahler de complexiteit van het leven in zijn symfonieën te vangen, maar hij wilde wel zijn muzikale gedachten kernachtig presenteren en organisch met elkaar verbinden.

Met de Zevende symfonie zette hij in 1924 een radicale stap in die richting. Dit korte werk bestaat uit slechts één deel, waarin talrijke episoden in verschillende stemmingen elkaar opvolgen. Als verbindend element fungeert een majestueus thema in de trombones, dat in de loop van de symfonie drie keer te horen is. Sibelius zorgt voor subtiele overgangen en tempowisselingen, maar ziet bewust af van hoogtepunten. Soms zet hij de luisteraar op het verkeerde been. Zo lijkt een tri­omfantelijke conclusie in zicht, maar het betoog neemt dan een onverwachte wending en de symfonie eindigt met een dubbelzinnig gebaar: een majeurdrieklank die maar niet stralend wil worden.

In 1925 en 1926 componeerde Sibelius nog twee omvangrijke werken. Daarna trok de 61-jarige componist zich terug in een creatieve stilte die tot aan zijn dood, ruim dertig jaar later, zou duren. Hij werkte wel aan een Achtste symfonie, maar schijnt het manuscript te hebben verbrand. Kennelijk had hij met de Zevende al alles gezegd.

Toen Sibelius in december 1955 negentig werd, kreeg hij een origineel verjaardagscadeau van de Koussevitzky Foundation. Hij mocht een jonge componist aanwijzen die van de stichting een beurs zou ontvangen om zich in de Verenigde Staten verder te bekwamen. Hij koos voor zijn landgenoot Einojuhani Rautavaara, vermoedelijk nadat hij diens muziek op de radio gehoord had. Deze 27-jarige componist ging in Tanglewood en vervolgens aan de Juilliard School in New York studeren, wat zijn artistieke ontwikkeling een beslissende impuls gaf. Toch duurde het lang voordat Rautavaara zijn eigen stem vond. Na teleurstellende uitstapjes naar het op het verleden gerichte neoclassicisme en het strenge serialisme richtte hij zich vanaf de late jaren zestig op een mengeling van laatromantiek en avant-­garde, zoals die in het Eerste piano­concert te horen is.

Tegengestelde gebaren in dit werk uit 1969 zijn enerzijds lieflijke episoden met tedere arpeggio’s en anderzijds meedogenloze clusters, ofwel dicht opeengestapelde tonen, die als zeer dissonant ervaren worden. Het geheel heeft een improvisatorische uitstraling, alsof de pianist elke noot ter plekke verzint. Rautavaara benadrukt in zijn eigen toelichting dat hij dit werk voor zijn eigen idiosyncratische piano­techniek schreef en dat hij het met verschillende orkesten als solist uitvoerde.

Er speelde nog iets persoonlijks toen het Eerste pianoconcert ontstond. In zijn lijvige biografie van Rautavaara onthulde de Finse journalist en musicoloog Samuli Tiikkaya dat de componist vanaf 1959 ruim twintig jaar lang in een buitengewoon giftige relatie met zijn eerste vrouw verwikkeld was. Zou deze nachtmerrie het gewelddadige karakter van bepaalde passages mede verklaren?

Bij Maurice Ravel overheerst het beeld van een verfijnde en elegante componist die nooit zijn ware emoties toont en liever in een geïdealiseerde fantasiewereld verkeert. Veel van zijn composities bevestigen dit cliché dankzij hun lichtvoetige en tijdloze karakter, maar er zijn ook uitzonderingen. In het overwegend duistere Pianoconcert voor de linkerhand uit 1929-31 toont Ravel een geheel ander aspect van zijn raadselachtige persoonlijkheid. Deze indringende muziek roept bij vlagen associaties op met een mensheid die aan de rand van de afgrond staat, alsof Ravel ruim tien jaar na dato de traumatische ervaringen van de Eerste Wereldoorlog aan het herbeleven is.

De componist ging goed beslagen ten ijs. Hij bestudeerde Camille Saint-­Saëns’ etudes en Leopold Godowsky’s Chopin-transcripties voor de linkerhand en werkte twee jaar lang aan deze opdracht, parallel aan het zonnige en optimistische Pianoconcert in G groot. De solopartij van het Pianoconcert voor de linkerhand is zo weelderig dat het lijkt alsof de pianist beide handen gebruikt. Binnen een grote boog van krap twintig minuten volgen drie ­herkenbare secties elkaar op: een onheilspellende inleiding in het laagste register met een hoofdrol voor contrafagot en hoorns, een lyrische episode en een mars, met als afsluiting een virtuoze solocadens.

Aanleiding voor dit werk was een compositieopdracht van de Oostenrijkse pianist Paul Wittgenstein, wiens rechterarm in de oorlog geamputeerd moest worden. Wittgenstein, telg uit een vermogende Weense familie, bleef piano spelen en liet in de loop der jaren vooraanstaande componisten – van Paul Hindemith tot Benjamin Britten – pianoconcerten schrijven die hij met één hand kon uitvoeren. Het resultaat van deze opdrachten viel hem soms zwaar tegen. Vanwege zijn ­voorliefde voor het laatromantische piano­repertoire weigerde hij bijvoorbeeld de modernistische inzending van Sergej Prokofjev uit te voeren. Hij hield wel Ravels Pianoconcert voor de linkerhand ten doop, maar met ongeautoriseerde aanpassingen, waardoor solist en componist in onmin raakten.

Claude Debussy had een sterke band met de zee. Zijn vader, die in de marine gediend had, hoopte dat hij matroos zou worden. Zo ver kwam het niet, maar Debussy heeft altijd als componist een fascinatie gehad voor water. In La Mer (‘De zee’) geeft hij niet alleen ruimte aan de natuurkrachten zee, zon en wind, maar ook aan zijn eigen verbeelding. Zijn brieven aan zijn uitgever en vriend Jacques Durand bieden een inkijkje in de totstandkoming van dit orkestrale drieluik. ‘Ontelbare herinneringen’ waren zijn inspiratiebronnen, zo schrijft hij zonder verdere details op 12 september 1903. Zeezicht had hij in deze beginfase zeker niet, want hij bracht de zomer door in de Bourgogne, op zo’n driehonderd kilometer van de kust. In dezelfde brief rept de componist over ‘de wind die de zee aan het dansen brengt’, de deeltitel die hij toen in gedachte had voor het derde deel. Ruim een jaar later, op 24 september 1904, omschrijft hij het orkest uit deze compositie-in-wording als ‘net zo onstuimig en veelzijdig als… de zee’.

Veelzijdig is La Mer zeker. Constante veranderingen in motieven, ritme en instrumentatie zorgen voor een caleidoscoop aan indrukken. Daardoor wijkt La Mer af van de hechter gestructureerde symfonie, al had het kwikzilverachtige tweede deel voor een symfonisch scherzo kunnen doorgaan. Maar uiteindelijk past La Mer in geen enkel vakje, ook niet in dat van de programma­muziek, aangezien ­Debussy meer belangstelling heeft voor ­vluchtige stemmingen dan voor de letterlijke uitbeelding van de zee. Het enfant terrible van de Franse muziek onttrekt zich weer eens aan alle muzikale conventies en schept hier een volstrekt origineel werk dat vele generaties componisten zou inspireren.