Waarom John Cage muziek losliet

Wat is muziek? Welke regels en structuren maken geluiden tot muziek, welke niet? Tellen stiltes ook mee? Wat is stilte eigenlijk? Wat is de taak van een componist? Is het belangrijk dat muziek emoties overbrengt? Waarom? Is het nog muziek als ze daar niet in slaagt? Hoe lang kan een compositie duren?

Er zijn honderden vragen – filosofische, theoretische en praktische – die je over muziek kunt stellen. En ze zijn zo ongeveer allemaal gesteld én beantwoord door John Cage (1912-1992). In zijn muziek, maar ook in zijn vele lezingen en essays. 

John Milton Cage Jr., in Los Angeles geboren als zoon van een uitvinder en een journaliste, was een talentvol pianist – maar aan componeren dacht hij niet en zijn toekomst was lang ongewis. Na een mislukte studie theologie verbleef hij anderhalf jaar in Europa, waar hij kennismaakte met vele soorten muziek, theater en beeldende kunst. Terug in LA ging hij als componist in de leer bij Henry Cowell en Arnold Schönberg, die later zou zeggen dat hij maar één goede Amerikaanse student had gehad, ‘al is hij natuurlijk geen componist, maar een geniale uitvinder’. Als ware zoon van zijn vader experimenteerde Cage immers al vanaf 1936 met het gebruik van servies, meubels en elektrische apparaten als muziekinstrumenten. Een bekende vroege uitvinding van Cage was de prepared piano: door stukjes rubber en metaal tussen de pianosnaren te klemmen werd de piano een ­slagwerkinstrument. Zoals alles bij Cage had het een praktische aanleiding; als begeleider van dansgroepen op tournee (zoals die van Merce Cunningham, die ook zijn partner werd) kon hij zo een compact ‘slagwerkensemble’ meenemen.

Vormend waren de lessen van de ­Japanse zenboeddhist Daisetsu Teitaro  Suzuki. Wat Cage daarin aansprak, was het streven je niet te laten beperken door je ego. Hij zou altijd op zoek blijven naar manieren om muziek te bevrijden van de ijzeren wil van de componist: hoe kun je geluiden, stiltes en structuren meer zichzelf laten zijn? Hoe kun je loslaten, openstaan voor verrassingen, ingesloten patronen omzeilen, en tegelijkertijd controle houden over hoe je dat doet?

Twee concepten waren bepalend: toeval, ofwel aleatoriek (van ‘alea’, Latijn voor dobbelsteen), en indeterminacy (‘onbepaaldheid’), wat inhoudt dat niet alle aspecten van de muziek vooraf vastgelegd worden. Zo gebruikte Cage bij het componeren van Music of ­Changes (1951) het eeuwenoude Chinese boek I Tjing, waaraan men een vraag kan stellen om met het opgooien van muntjes of dobbelstenen een antwoord te krijgen. 

Aspecten als ritme, toonhoogte en instrument zijn bij Cage vaak vrij om door de uitvoerder te worden bepaald. In zijn beroemd geworden 4’33’’ uit 1952 liggen zelfs maar twee dingen vast: de tijdsduur van de drie delen, en het feit dat de uitvoerder niets speelt. De omgevingsgeluiden zijn de klinkende muzikale inhoud.

In het New York van de jaren vijftig vormde Cage met andere experimentelen als Morton Feldman, Christian Wolff en Earle Brown wat later de ‘New York School’ genoemd werd. Door de lessen die hij gaf aan een kunstacademie (The New School) stond hij mede aan de wieg van de Fluxus-beweging. 

Cage bleef tot zijn dood innoveren. Hij maakte al vroeg gebruik van tape en was een van de eersten die de computer gebruikte bij het componeren (­HPSCHD, 1969). In de laatste zes jaar van zijn leven schreef hij veertig ‘number pieces’, met muzikale gebeurtenissen die zich vrij afspelen binnen vooraf bepaalde ‘time brackets’. Zijn nimmer aflatende nieuwsgierigheid, experimenteerdrang en humor maakten Cage tot een van de meest bewonderde, onbegrepen en beschimpte componisten van de twintigste eeuw.

Beluister de Spotify playlist bijbehorende dit artikel: