Drie decennia had Joseph Haydn nodig om de laat-barokke suite te transformeren tot het waardige genre dat Goethe zo treffend ‘een gesprek tussen vier intelligente mensen’ noemde: het strijkkwartet. Bij de vroege Haydn was dit nog niet het transportmiddel van persoonlijke gevoels­indrukken. Evenmin was het strijkkwartet toegesneden op de selecte smaak van de connoisseur, zoals later. Maar het ontsteeg al wel de ‘abstracte’ klanktaal van Johann Sebastian Bach en viel daardoor bij een breed publiek in de smaak, al was het geen ­Gebrauchsmusik om festiviteiten luister bij te zetten. Met de kwartetten opus 20 deed het onvervalste Weens-­klassieke kwartet zijn intrede, gekenmerkt door spanning tussen twee toonsoorten. Doorwrochte geleerdheid maakte plaats voor een lichtvoetige en onderhoudende, maar nooit triviale speelsheid. De bijnaam ‘Sonnen-­Quartette’ zegt iets over het transparante en vriendelijke van Haydns opus 20. Het is niet vreemd dat deze zes kwartetten talloze malen werden herdrukt, in Wenen maar ook ver daarbuiten. ‘Niemand anders’, schreef de rondreizende journalist Charles Burney, ‘is in staat zulke enerverende, fantasievolle kwartetten te schrijven.’

In het zesde en laatste uit de reeks geeft Haydn nog wel een knipoog naar de Barok, namelijk door van de finale een vinnige fuga te maken. Een kort Menuet heeft weinig om het lijf, maar rusteloze melodieën in het Allegro-openingsdeel laten al iets van ‘Sturm und Drang’ horen, een stijl die de voorbode was van de Romantiek. Haydn wenste dit openingsdeel ‘scherzando’ gespeeld te hebben, wat zoveel wil zeggen als pittig en met een vleugje humor – in elk geval niet te serieus. Ernst blijft voorbehouden aan het Adagio, waarin onverwachte harmonische wendingen de luisteraar doen opschrikken.

Het artistieke leven van Franz Schubert in Wenen werd bijna letterlijk gedragen door een trouwe vriendenkring, de zogenaamde ‘Schubertianer’. Die kwamen geregeld bijeen in informele muzikale soirées, de Schubertiaden, waarvan de componist zelf het middelpunt vormde. Er klonken piano- en kamermuziek en liederen, meestal met Schubert zelf achter de vleugel. Zo wilde hij met zijn muziek het leven van hemzelf en dat van anderen ‘verschönern’. In 1824 schreef Schubert op verzoek van zijn kameraad Vincenz Schuster een sonate voor een curieus instrument dat nog maar net ontworpen was door de Weense gitaarbouwer Johann Georg Staufer: de arpeggione. Schuster had zich ontwikkeld tot een ware virtuoos op dat nieuwe instrument, een soort kr­uising tussen gitaar en cello en qua klank vergelijkbaar met de viola da gamba. Schuberts Sonate in a klein, D 821 is nagenoeg het enige werk voor de arpeggione. Toen de sonate werd uitgegeven, pas in 1871, was de arpeggione inmiddels zo goed als vergeten en kwam er meestal de cello of altviool voor in de plaats. Vanavond laat Dominik Wagner horen dat het ook op contrabas kan.

Een van de belangrijkste ontmoetingen in het leven van Franz Schubert was die met Michael Vogl, een van de meest gevierde zangers van Wenen. Schubert en de dertig jaar oudere zanger raakten hecht bevriend en Vogl werd een van de grootste vertolkers en pleitbezorgers van Schuberts liederen. In de zomer van 1819 reisden de twee naar Vogls geboorteplaats, het prachtige plaatsje Steyr. Hier schreef Schubert zijn ­Kwi­ntet in A groot, D 667. Het A groot van het stuk is Schuberts toonsoort van tevredenheid en optimisme. Maar de bezetting is ongewoon. Geen gebruikelijk klavierkw­intet met een strijkkwartet en een piano. Nee, Schubert verving de tweede viool door een contrabas. Zo verdiepte en verrijkte hij de strijkersklank en werd de pianopartij beweeglijker en doorzichtiger. Ving de componist hier het zonnige en vredige landschap van Opper-­Oostenrijk in zijn muziek? Opgewekt, vol associaties met het heerlijke ­natuurschoon, maar vooral het populaire volksliedachtige thema van Die Forelle: zie daar de gouden formule voor een van de bekendste stukken uit het klassieke kamermuziek­repertoire.

Het ‘Forellenkw­intet’ telt vijf delen. Het eerste deel is in sonatevorm, maar gevuld met de lyriek van een liedcomponist. De ontwikkeling van de muzikale thema’s is bijzonder charmant: de hoofdmelodie lijkt te groeien als een plant. Ook het tweede deel is vol liedachtige invallen en gekruid met verfijnde ritmes. Het Scherzo (Presto) is een van de levendigste scherzo’s die Schubert ooit schreef. Het vierde deel bestaat uit variaties op het thema van Schuberts eigen lied Die Forelle (1817). Dit ware filigraanwerk schreef Schubert voor zijn goede vriend Sylvester Paumgartner, een cellospelende koopman uit Steyr die dol was op dit lied. Na de vijf variaties verschijnt het thema nog eens met zijn originele begeleiding, zoals iedereen die kent van het lied. De finale (Allegro giusto) heeft een ­uitgesproken scherzando-­karakter. Paumgartner sloeg met zijn cello niet zo’n goed figuur bij het spelen van het stuk. Het ‘Forellen­kwin­tet’ verdween volledig van het toneel. Totdat zo’n tien jaar later door toedoen van Michael Vogl de partituur bij de Weense uitgever Joseph Czerny terecht kwam en in mei 1829 postuum verscheen als opus 114. ­Enthousiasme alom. Voor Schubert kwam de erkenning van dit geliefde meesterwerk net te laat.