Het Maat Saxophone Quartet timmert sinds de oprichting in 2018 aan de weg. Vanuit Amsterdam veroveren de vier Portugese musici de concertpodia met prikkelende programma’s die actuele thema’s aansnijden. Eén keer eerder speelden ze in de Kleine Zaal, tijdens een lunchconcert in 2019. ‘Je voelt er de historie’, zegt tenorsaxofonist Pedro Silva. Bariton­saxofoniste Mafalda Oliveira is het met hem eens: ‘De akoestiek maakt van elke noot iets prachtigs.’

Blackbird

In Het Concertgebouw brengen ze hun programma Blackbird. Het idee ontstond toen Pedro een interview las met Beyoncé, die net haar cover van Paul McCartneys succesnummer voor The Beatles uit 1968 had opgenomen. Maat heeft inmiddels zijn eigen versie van Blackbird – gemaakt door Camiel Jansen, die een achtergrond heeft in zowel klassiek als jazz [en die afgelopen december is uitgeroepen tot de nieuwe Componist der Nederlanden, red.]. Mafalda is enthousiast: ‘Je herkent de vogelzang uit de oorspronkelijke plaatopname, maar dan op een moderne manier.’ Pedro: ‘De blackbird [‘merel’, red.] staat symbool voor de zwarte vrouw die opstaat ondanks onderdrukking. Wij vonden het zo’n krachtig thema dat we besloten daaromheen een theatraal concert te maken over emancipatie, over componisten die in muziek hun stem lieten horen.’

Opdrachtcompositie

Vooral vrouwen zijn op het programma te vinden. Zo eindigt Maat met een nieuwe compositie van de Servisch-Amerikaanse Aleksandra Vrebalov, die speciaal voor hun Rising Stars-tournee is geschreven. De titel Four Faces, Four Wings refereert aan het bijbelse visioen van de profeet Ezechiël, waarin vier cherubijnen verschijnen, elk met vier gezichten en vier vleugels. ‘Het is een heftig en uitdagend stuk, waarin Vrebalov zinspeelt op onze tijd, vol oorlogen’, vertelt Pedro. ‘Hoe mooi zou het zijn als die hemelse wezens afdalen om aan alle aardse ellende een einde te maken? De muziek begint zacht, maar gaat over in een crescendo met aan het slot een soort vrije val.’ Mafalda: ‘Het wordt steeds grootser en beklemmender. Je wordt als het ware meegezogen het visioen in.’ Pedro: ‘Er zit geen tel rust in. We gebruiken daarom ­circular ­breathing, een techniek waarbij je speelt en ademt tegelijk. Voor het publiek is dat spectaculair om te zien.’

Bewerkingen

Heel anders van sfeer is het openingswerk O virtus Sapientiae van de middeleeuwse componiste Hildegard von Bingen. Mafalda: ‘Het is een lied, heel ingetogen. Daniel Ferreira, onze sopraansaxofonist, speelt de melodie, terwijl de rest hem begeleidt met lange, aangehouden tonen.’ De bewerking is van Daniel, die ook Deux Morceaux van Lili Boulanger onder handen nam. De jong overleden Franse componiste, jongere zus van de al even getalenteerde Nadia Boulanger, schreef de twee stukken ­oorspronkelijk voor viool en piano: het eerste langzaam en dromerig (Nocturne), het tweede meer feestelijk (Cortège). ‘De muziek is impressionistisch, en staat dicht bij Debussy’, aldus Mafalda. Het tweeluik vormt de opmaat tot het Strijkkwartet van Henriëtte Bosmans, dat met zijn rijke, laatromantische klankpalet eveneens verwant is aan het Franse impressionisme. Pedro: ‘Bosmans behoorde aan het begin van de vorige eeuw tot de voorhoede van het Amsterdamse muziekleven. Haar vader was solocellist in het Concertgebouworkest, zelf speelde ze piano. Toch kostte het haar als vrouw moeite om als componist naam te maken.’

De Australische saxofonist Adrian Tully maakte de bewerking. Mafalda: ‘Het Strijkkwartet is weliswaar al bijna honderd jaar oud, maar voor veel mensen is het nieuw. Ik vind het heel leuk dat wij op onze Rising Stars-tournee een stuk uit ons tweede thuisland Nederland spelen.’

Aurelia, Gershwin en Simone

Dat de vier jonge saxofonisten naar Nederland kwamen, had alles te maken met Arno Bornkamp, hun gezamenlijke docent aan het Conservatorium van Amsterdam. Bornkamp behoorde in 1982 tot de oprichters van het Aurelia Saxofoonkwartet. De klank van dat befaamde ensemble zit in hun oren, het is hun inspiratiebron, vertellen Mafalda en Pedro. Van Johan van der Linden, een andere Aurelia-oudgediende, is het arrangement van George Gershwins Rhapsody in Blue. ‘Gershwin, zoon van Russisch-Joodse immigranten, was van grote betekenis voor de zwarte gemeenschap in de Verenigde Staten’, zegt Pedro. ‘Zijn opera Porgy and Bess, geïnspireerd op blues, spirituals en jazz, werd opgevoerd door zwarte zangers, iets wat destijds ongewoon was in de klassieke wereld en op Broadway.’ Nina Simone, singer-songwriter, pianiste en burgerrechtenactiviste, maakte een iconische bewerking van het beroemde slotduet uit de opera: Porgy, I Is Your Woman Now. Camiel Jansen arrangeerde dat op zijn beurt voor drie saxofoons en… zangstem. Maat blijkt zowaar een begenadigd zangeres in de gelederen te hebben: altsaxofoniste Catarina Gomes. 

Maat

Verrassing, avontuur en vernieuwing kenmerken het Maat Saxophone Quartet. Waar komt die naam vandaan? Pedro lacht: ‘We wilden een naam die zowel een link had met Portugal als met Nederland. Maat is een modern museum in Lissabon, gelegen aan het water, een markant bouwwerk. Omdat we nog nauwelijks Nederlands kenden, vertaalden we het woord met Google Translate.’ Het bleek een toevalstreffer: als musicerende maatjes reizen de vier Amsterdamse Portugezen door het leven.