Persian Folk Songs, Set No. 16C, geschreven in opdracht van Kian Soltani, is onderdeel van een serie waaraan de Amerikaans-Iraanse componist Reza Vali in 1978 begon en waarvoor hij zich laat inspireren door Iraanse muziektradities. Vali gebruikt zowel bestaande melodieën als werken in de stijl van volksmuziek, denkbeeldige volksliederen (‘imaginary folk songs’). Deel 1, 2, 5 en 6 van deze Set No. 16C vallen in die laatste categorie. Longing verklankt het verlangen naar de hereniging met een geliefde. In Memory of a Lost Beloved is een dialoog tussen een overleden geliefde en een rouwende minnaar. In The Girl from Shiraz heeft Vali citaten uit Stille Nacht en Wagners opera Tristan und Isolde verwerkt. Love Drunk (mastom-mastom) is een bekend lied uit Shiraz over het bedwelmende geluk van twee geliefden als ze weer samen zijn. In the Style of an Armenian Folk Song heeft de melancholieke sfeer die veel Armeense muziek eigen is. Imaginary Folk Song is een opgewekt scherzando. De cyclus sluit af met Folk Song from Khorasan, een wilde dans uit deze noordoostelijke regio van Iran.

Onder de vele in vergetelheid geraakte instrumenten heeft de arpeggione geschiedenis gemaakt dankzij één compositie. Het was de Weense vioolmaker Johann Georg Staufer (1779-1853) die in 1823 een zessnarig strijkinstrument ontwierp, met fretten en met dezelfde stemming als de klassieke gitaar. Het lichaam van deze zogenoemde arpeggione, met ondiepe, afgeronde insnijdingen en zonder steunpin, leek meer op dat van een gitaar dan op dat van een cello. Door de delicate hanteerbaarheid voelden weinig uitvoerders zich tot deze hybride ‘gitaarcello’ aangetrokken. Op dat moment was de zachte, gamba-achtige sonoriteit reeds lang uit de mode en bovendien vereiste de esthetiek van de snel evoluerende ­pianoforte een kamermuziekpartner met een evenwaardige klanksterkte.

Geen ander instrument dan de cello kan zo treffend kracht, schoonheid en pijn tot een onlosmakelijke eenheid vervlechten

Franz Schubert voelde zich echter bijzonder door het poëtische karakter van de arpeggione aangesproken en besloot een solosonate te schrijven voor een bevriende gitarist, Vincent Schuster. In de herfst van 1824 kende de ­‘Arpeggione’-son­ate een eerste, besloten vertolking. Het zou echter nog 47 jaar duren voordat de partituur in druk werd uitgegeven. Toen was de ­arpeg­gione definitief van het podium verdwenen en drong zich een ­transcriptie voor cello en piano op.

Er zijn drie delen: een Allegro moderato, een zangerig Adagio en een rondo (Allegretto). Onontkoombare danselementen en Weense melancholie, leven en dood, liggen nergens ver uiteen. Geen ander instrument dan de cello – er zijn nadien nog meerdere transcripties voor andere instrumenten ontstaan – kan zo treffend kracht, schoonheid en pijn tot een onlosmakelijke eenheid vervlechten. Het uitnodigende openings-­Allegro beweegt zich door een gevarieerd parcours en wordt gevolgd door een gedragen, spanningsvol Adagio. In het Allegretto worden de verschillende episoden verbonden door een refrein met volkse inslag en met een schijnbare eenvoud, waarbij van de solist technische beheersing wordt gevergd.

Uitgesproken lyrisch en romantisch is de enige cellosonate van Serge Rachmaninoff. Het was een van de werken die tot stand kwamen nadat hij zich met professio­nele hulp uit een lange periode van depressie bevrijd had en zijn creativiteit terugvond. ‘De vreugde weer creatief te zijn duurde de komende twee jaar, en ik schreef een aantal grote en kleine werken, waaronder de sonate voor cello’, schreef hij. Het resultaat behoort tot een van zijn beste ­kamermuziekwerken, een sonate met zingende cellomelodieën en een rijke pianopartij van een componist die zelf een virtuoos pianist was. Om de indruk weg te nemen dat de piano zou domineren, werd in een radio-opname de cello naar voren gehaald. Na afloop herinnerde Rachmaninoff de uitvoerders eraan dat zijn sonate ‘niet voor cello met pianobegeleiding geschreven was, maar voor twee instrumenten in een gelijkwaardige balans’. Inderdaad levert de piano meestal de motieven aan, maar het zoeken naar een balans is merkbaar, bijvoorbeeld in de verdeling van materiaal tussen de instrumenten, de afwisseling in de presentatie van de motieven en de fraaie cellomelodieën als tegenwicht.

De langzame, melancholische opening preludeert op de melodieën die gaan komen. Ritmisch begeleid door de piano laat de cello vervolgens de eerste melodie horen, waarna beide instrumenten elkaar afwisselen. Het scherzo­achtige, speelse tweede deel met zijn roffelende buitendelen heeft een lyrische middensectie die een voorbeeld is van het cantabile spel op de cello. Onweerstaanbaar romantisch is het Andante. Met meeslepende kwinten presenteert de piano een hartstochtelijke melodie die wordt overgenomen door de cello. Het laatste deel biedt een lichtvoetig en vrolijk tegenwicht, waarbij beide instrumenten aan hun trekken komen. Het werk is opgedragen aan Anatoli Brandukov, de cellist aan wie Rachmaninoff veel van zijn kennis over de expressieve mogelijkheden van het instrument te danken heeft. De première werd op 2 december 1901door Brandukov uitgevoerd met de componist zelf aan de piano.