Duetten

Dit programma bestaat voornamelijk uit duetten. Het vocale duet – een compositie voor twee gelijkwaardige partners, met of zonder begeleiding – heeft een lange geschiedenis, waarvan de wortels teruggaan tot de dertiende eeuw. In vijftiende-­eeuwse kerkmuziek ­wisselen duetten vaak af met koorpassages. Tijdens de Renaissance kwam het duet steeds meer op zichzelf te staan; in de Barok was het ‘duetto da camera’ – soms uitgewerkt tot een complete cantate – een geliefde muziekvorm. In duetten kunnen de zangers dezelfde tekst zingen, of een dialoog aangaan, wat met name in de opera veel voorkomt. Naast het sololied maakt het negentiende-eeuwse duet een belangrijk deel uit van de oeuvres van componisten als Robert Schumann en Johannes Brahms.

Schumann

Als zoon van een uitgever in het Duitse Zwickau kreeg Robert Schumann literatuur met de paplepel ingegoten. Hij bleek er een fijnzinnig gevoel voor te hebben, wat onder meer blijkt uit de manier waarop hij goed gekozen gedichten op muziek zette. In het Spanisches Lied­erspiel voor vier zangers komen diverse fasen van de liefde aan bod, met zowel vreugde als verdriet. Emanuel Geibel had de teksten uit het oorspronkelijke Spaans vertaald (het Spaanse element zal in dit duorecital vaker opduiken). Erste Begegnung en Liebesgram zijn duetten voor vrouwenstemmen. De begaafde Duits-Russische dichteres Elisabeth Kulmann stierf al op zeventienjarige leeftijd. Zij inspireerde Schumann tot heel intieme lie­deren of duetten, zoals de vier Mädchenlied­er. Net als het Spanisches Lie­derspiel zijn ook de Spanische Liebeslie­der geschreven voor vier solisten: daaruit komt het smartelijke duet Bedeckt mich mit Blumen.

Brahms

Johannes Brahms’ tekstkeuze werd minder dan bij zijn oudere vriend Schumann ingegeven door de literaire kwaliteit dan door de mate waarin gedichten hem muzikaal inspireerden. Zijn ontwikkeling leidde tot een steeds gavere techniek en een meer geconcentreerde emotie. Gedreven door zijn liefde voor het volkslied componeerde Brahms ongeveer een kwart van zijn liedoeuvre in eenvoudige, strofische zettingen, ‘Lie­der’. Voor gedichten met een meer afwisselende emotionele inhoud vond hij de doorgecomponeerde liedvorm, ‘Gesänge’, geschikter – eveneens ongeveer een kwart van het totaal.

Evenals Chausson slaat Fauré een brug tussen het fin de siècle en het impressionisme uit het begin van de twintigste eeuw

De rest is een mengvorm van deze twee, typerend voor Brahms’ rijpere stijl vanaf zijn Vier Gesänge, opus 43 waaruit Die Mai­nacht komt. Van veel later is het navrante Immer leiser wird mein Schlummer uit Fünf Lieder, opus 105, waarin een stervend meisje hoopt dat haar geliefde haar nog één keer komt bezoeken. In de Drei Duette, opus 20 overheerst nog een zekere volksliedachtige eenvoud. Uit de Vier Duette, opus 61 stamt Die Boten der Liebe, dat de snelle beweging van de liefdesbodes levendig neerzet.

Chausson en Fauré

Ernest Chaussons liederen tonen aanvankelijk de invloed van zijn leermeester César Franck en van Duitse componisten als Richard Wagner, later gaat hij meer de kant op van Claude Debussy. La Nuit uit Deux Duos, opus 11 is een ode aan de kalmerende werking van de nachtelijke stilte.

Evenals Chausson slaat ook Gabriel Fauré een brug tussen het fin de siècle en het impressionisme uit het begin van de twintigste eeuw. Als student aan de Parijse École de musique religieuse et classique leerde hij dankzij de in 1861 als directeur aangetreden Camille Saint-Saëns de toen moderne muziek van onder anderen Robert Schumann kennen. Het vroege Puisqu’ici-bas werd geschreven voor de zusters Claudie en Marianne, dochters van de beroemde mezzosopraan Pauline Viardot; het ademt een Parijse salonsfeer in de beste zin van het woord. In Pleurs d’or kronkelen de twee stemmen sensueel om elkaar heen. Aan het slot van het recital klinkt ook nog Tarentelle, het tweede duet voor Claudie en Marianne Viardot.

Obradors

De autodidact Fernando Obradors werd een van de meest succesvolle Spaanse liedcomponisten uit de eerste helft van de twintigste eeuw. Naast eigen composities maakte hij arrangementen van volksliedjes, waaronder de bundel Canciones clásicas españolas. Geestig is Coplas de Curro Dulce, over een piepklein bruidspaartje, subtiel erotisch is Del cabello más sutil – ‘van het zachtste haar in jouw vlecht wil ik een ketting maken om je bij mij te houden; als ik een kruik in je huis was, zou ik je lippen kussen als je eruit dronk’.

García, Viardot, Malibran

Manuel García senior werd in 1775 geboren in Sevilla. Hoewel hij beweerde dat zijn vader een plaatselijke notabele was, onthulde zijn dochter Pauline later dat hij waarschijnlijk een kind was van een zigeuner. Dat zou haar eigen bohémien-karakter verklaren! De naam García was die van Manuels stiefvader, die hem muziek liet studeren. Hij ontwikkelde zich tot een succesvolle tenor en zangpedagoog. In Cádiz, Parijs, Napels, Rome en Londen vierde hij tri­omfen; Gioacchino Rossini schreef voor hem de rol van Il conte d’Almaviva in zijn opera Il barbiere di Siviglia. In Londen werd zijn zoon Manuel geboren, die zich niet alleen als zanger (bariton) en pedagoog profileerde, maar ook als wetenschapper: hij vond de laryngoscoop uit. 

Manuel seniors oudste dochter Maria is bekend geworden onder de naam van haar eerste echtgenoot, Malibran. Ook zij zong veel Rossini en ander belcantorepertoire. Ze was van nature een alt, maar wist haar stemomvang uit te breiden tot sopraanhoogte. Haar composities, waaronder het duet Le Prisonnier, zijn uitstekend voor de zangstem geschreven. Een tragisch ongeluk tijdens het paardrijden maakte een voortijdig einde aan haar leven.

We kennen de mezzosopraan ­Pauline García, de jongste dochter van Manuel (senior), als Pauline Viardot, zoals ze sinds haar huwelijk heette. In het ­Franse muziekleven (en daarbuiten) speelde zij een belangrijke rol: ze lanceerde bijvoorbeeld werken van Hector Berlioz, Charles Gounod, Jules Massenet en Gabriel Fauré. Robert Schumann droeg zijn Liederkreis, opus 24 aan haar op. Zelf componeerde ze onder meer operettes en schreef ze een zangmethode, de École classique du chant. Met haar Havanaise (een habanera) belanden we in Spaanse sferen – ‘meisje, kom mee in mijn boot, want op zee kun je elkaar het best beminnen...’.
Ook García’s van latere generaties zouden overigens voor een muzikale loopbaan kiezen.

Bonis

Net als Chausson studeerde de talentvolle Mélanie Hélène (Mel) Bonis bij César Franck aan het Parijse conservatorium. Haar ouders dwongen haar tot een huwelijk met een rijke man, hoewel ze een hartstochtelijke verhouding had met studiegenoot Amédée-Louis Hettich. Bovendien moest zij van het conservatorium af, tot verdriet van haar en haar docenten. Niettemin heeft Bonis veel composities nagelaten: pianowerken, liederen, koorstukken en kamermuziek. Op een tekst van haar geliefde Hettich schreef zij het duet Le Ruisseau, waarin een beek in impressionistische kleuren voort stroomt.