Begin negentiende eeuw begonnen veelal in Duitsland opgeleide Noordse componisten hun inheemse muziek te voorzien van een noordelijke klankkleur. Noorwegen en Finland waren landen met een ongerepte natuur, een rijkdom aan sprookjes en legenden, kleurrijke volkstradities en oude volksmelodieën. Componisten als Grieg en Sibelius wilden dat allemaal laten horen in hun muziek.

De grootste componist die Noorwegen heeft voorgebracht, iemand die schilderde met noten, zo wordt Edvard Grieg vaak genoemd. Tijdens zijn ­muziekopleiding in Duitsland raakte hij diep onder de indruk van de muziek van Robert Schumann en de Duitse Romantiek. Die muziektraditie wilde hij koppelen aan een Noorse muziekstijl. Noorse volksmelodieën speelden daarin een rol. Zo wist hij de landschappen, beelden en stemmingen van zijn vaderland om te zetten in melodieën die nog steeds populair zijn: folkloristisch, licht melancholisch, maar ook vrolijk en lyrisch.

Hij werd door de toneelschrijver ­Henrik Ibsen uitgenodigd om voor diens theaterstuk Peer Gynt de toneelmuziek te schrijven, wat leidde tot een van zijn belangrijkste composities. De boerenzoon Peer Gynt is een levenslustige, Noorse vrijbuiter die zijn verantwoordelijkheden ontvlucht. Op zoek naar avonturen verlaat hij zijn moeder en zijn geliefde Solveig, wordt verliefd op een meisje, mag niet met haar trouwen, vlucht de bergen in en wordt gevangen genomen door trollen. Hij weet te ontkomen en keert na een leven vol avonturen uiteindelijk terug als oude man. Zijn trouwe liefde Solveig heeft al die tijd op hem gewacht. Bij haar vindt hij uiteindelijk rust.

Uit de toneelmuziek stelde Grieg later twee suites voor orkest samen. De Eerste suite bestaat uit vier delen die elk een scene uit Ibsens toneelstuk vertegenwoordigen: het eerste deel, Morgenstemming, begint met een fluitsolo, overgenomen door hobo en strijkers. Het is een mooi ­geschilderde zonsopkomst met de vredige sfeer van een nieuwe dag die aanbreekt en een ontwakend natuurlandschap. De donkere en treurige melodieën van het tweede deel rouwen om Åse, de moeder van Peer. Het derde deel biedt het podium aan de verleidelijke Afrikaanse danseres Anitra met haar mysterieuze aantrekkingskracht, die Peer verleidt met een opwindende dans. Ten slotte berooft ze hem van zijn bezittingen. Uitbundig eindigt de suite met In de hal van de bergkoning. Peer Gynt ontmoet de trollenkoning en wordt achtervolgd door woedende trollen. Dit slotdeel begint lichtvoetig, maar de achtervolging, waar het hele orkest aan meedoet, wordt steeds opwindender en chaotischer, een achtervolging.

Griegs enige voltooide piano­concert was al vanaf de première weergaloos populair. De componist was pas 25 en zelf een uitstekend pianist. Als student in Leipzig hoorde hij Robert Schumanns Pianoconcert in a klein. Daardoor geïnspireerd begon hij met het componeren van zijn eigen Pianoconcert tijdens een familievakantie in een vakantiehuisje in de buurt van Kopenhagen, kort na de geboorte van zijn dochtertje. Het werk is rijk aan Noorse klanken, met zijn vele volksmelodieën en volksdansen, en verwijzingen naar de Noorse natuur. De Duits-romantische traditie waarin hij geschoold werd, kreeg bij Grieg een Noorse gedaante. 

Dat van Grieg is het eerste pianoconcert ooit op grammofoonplaat opgenomen

Er zijn drie delen. Ingeleid door een indrukwekkende paukenroffel opent de piano het eerste deel met een briljante solocadens, waarna een tweetal thema’s elkaar in allerlei gedaantes afwisselen. De piano speelt naar hartenlust, soms swingend, soms zuchtend. Misschien dacht Grieg aan de dansen uit zijn geboorteland en aan de geheimzinnige wezens uit de Noorse volksverhalen. In het tweede deel openen gedempte strijkers een andere, meer ingetogen wereld, ter inleiding van de pianist met zijn poëtische en lyrische melodieën. Zonder pauze gaat het over in het derde deel waarin een energieke Noorse volksdans, de halling, met zijn tweedelige ritmes dominant is. Ook hier wisselen heftige, energieke en meer poëtische passages elkaar af. 

Ondanks de populariteit van zijn Pianoc­oncert bleef de componist ontevreden. Hij maakte een groot aantal versies, maar bleef twijfelen. De ­première vond plaats in 1869 in Kopenhagen, een première die Grieg vanwege andere verplichtingen niet zelf kon bijwonen. De Noorse pianist Edmund Neupert, aan wie het werk ook was opgedragen, verzorgde de ­pianopartij. Veertig jaar later werd het als eerste pianoconcert ooit op grammofoonplaat opgenomen. Delen uit deze opname op 78-toerenplaat werden veelvuldig in films gebruikt.

Wat Grieg betekende voor Noorwegen, was Jean Sibelius voor Finland. ‘De zanger van de Finse natuur’, werd hij genoemd, en ook ‘de grootste musicus uit het land van de 1000 meren’. Als scholier kon hij uren dwalen door bossen en velden. Het natuurlandschap waarin hij opgroeide en de Finse sagen en legenden kleuren zijn muziek. Net als Grieg in Leipzig onderging ook Sibelius buitenlandse invloeden door studie en verblijf in Berlijn en ­Wenen. Zijn Tweede symfonie schreef hij grotendeels in het zonnige Italië in de kustplaats Rapallo, waarnaar hij was uitgeweken na de dood van zijn dochter en zijn schoonzuster. Hij voltooide het werk in Finland. De verbondenheid met de natuur en indrukken die hij opdeed in Italië klinken door in deze symfonie met zijn eigenzinnige ritmes en stemmingswisselingen.

Zo wordt in het eerste deel een rustige opening gevolgd door een aaneenschakeling van korte motieven, pastorale fragmenten, en een verscheidenheid aan melodieën. Dit alles leidt tot een imposant bouwwerk, dat uiteindelijk terugkeert naar de vreedzame openingsklanken. Een korte paukenroffel opent het langzame tweede deel, waarna pizzicato’s van de lage strijkers en sinistere klanken van de fagotten volgen. Donkere en lyrische strijkerspassages wisselen elkaar af, uitmondend in een serene climax. Een kort stormachtig scherzo, met een pastorale hobosolo in de middensectie gaat bijna naadloos over in de Finale, een glorieuze afsluiting die heroïsch eindigt, begeleid door de complete kopersectie.

Op 8 maart 1902 volgde in Helsinki de door de componist gedirigeerde succesvolle première. De Tweede symfonie werd een van Sibelius’ populairste werken, en een symbool van nationale identiteit en de Finse onafhankelijkheidsstrijd.