Dirigent Fabio Luisi: ‘Ik ben al mijn hele leven met Verdi bezig’

‘Kom mee,’ zegt Fabio Luisi, ‘dan laat ik je even wat zien.’ Gang door, langs de kapstok, kamer in. Alles via beeld, want we zitten midden in een Zoom-gesprek. Luisi schuift licht getinte gordijnen opzij, naar links, naar rechts. Planken vol met flesjes verschijnen. Alle ingre­diënten die hij gebruikt om zijn parfums mee samen te stellen. Fabio Luisi is een wereldberoemd dirigent, met een beeldschone passie: parfum maken.

Hij laat de flesjes zien om op een idee te komen. De vraag hoe het parfum zou ruiken als dat het Concertgebouworkest zou moeten definiëren kan hij eigenlijk niet beantwoorden. ‘Ik moet en wil dan met de musici praten, zij zwemmen de hele dag in hun eigen geluid rond. Ze weten precies hoe ze klinken. Maar nu je zo doorvraagt: kun je dit etiket lezen?’ Luisi houdt een flesje voor de lens. ­Lindenbloesem. Verderop, van een andere plank, pakt hij ook een flesje: mirre. ‘En dit: ­eikenmos en sandelhout. Deze ingre­diënten zouden een mooi begin kunnen vormen.’ Begin, want een parfum kan honderden ingrediënten bevatten. ‘Over Chanel N°5 fluistert men dat de teller op 240 staat. Maar niemand weet het, uiteraard.’

Openheid en samenwerking

Met het Concertgebouworkest werkt de Italiaanse dirigent al ruim twintig jaar samen. Voor Luisi is het duidelijk dat dit orkest niet zijn instrument is, maar dat de musici deel uitmaken van de interpretatie. ‘Hun klank, hun manier van fraseren, articuleren, die zijn zo eigen, die vormen mede wat er gaat klinken. Wat aantrekkelijk is, is dat dit orkest hard wil werken en uitgedaagd wil worden. Openheid en samenwerking, dat ervaar ik.

Ik moet natuurlijk wel met een goed plan komen, en mijn ideeën kunnen uitleggen, ze moeten zien dat mijn suggesties hout snijden. Ons programma met Mahlers Vijfde symfonie is een van de mooiste periodes in mijn leven geweest, zo’n stuk dat in het DNA van dit orkest zit. Dat was in 2021. Later zijn we samen op tournee geweest naar Japan en Zuid-Korea, op een gegeven moment ken je elkaar. Ik zou graag Bruckner en nog meer Mahler met het orkest doen, om van deze musici te leren.’

Luisi, een man met gevoel voor stijl en verfijning, houdt meerdere ballen in de lucht: hij is music director van het Dallas Symphony Orchestra, chef van het Danish National Symphony Orchestra en van het NHK Symphony Orchestra, Tokyo. Op de vraag hoe hij dit alles voor elkaar krijgt, is het antwoord eenvoudig: ‘Ik probeer mijn best te doen.’ Punt.

Opera

In Amsterdam is hij terug met twee producties: een concertprogramma en Verdi’s Simon Boccanegra in een nieuwe regie van Jetske Mijnssen bij De Nationale Ope­ra. Een interessante opera, die buiten de gebaande Verdi-paden valt. Luisi en het orkest voeren de revisie uit die Verdi in 1881 maakte in samenwerking met de librettist Arrigo Boito, destijds een belangrijke figuur in cultureel Italië. Don Carlos, Otello en Falstaff moesten nog komen. ‘Deze opera is de transitie daarnaartoe’, legt Luisi uit.

‘Ik dacht dat alles in Verdi’s muziek snel moest zijn, idioot natuurlijk’

‘De briefwisseling tussen Boito en Verdi is heel boeiend. Je leest hoe ze in detail samenwerkten en hoe ze ieder moment in de opera onder de loep legden om het in de juiste dramaturgische context te plaatsen. Het ging nooit alleen om muziek, maar altijd ook om theater. Deze muziek ís theater, wat ik doe is alleen maar helpen om haar dramaturgische impact over te brengen. In iedere noot zit theater, net als bij Mozart en Richard Strauss, zij dachten nooit alleen aan de muziek, maar ook aan de actie op het toneel, en hoe die zou moeten worden geïllustreerd en verdiept door muziek.’

Simon Boccanegra heeft Luisi vaker gedirigeerd. Het gevaar is dat hij in een zekere routine terechtkomt. Opnieuw in de noten graven, in de woorden, dat legt hij zichzelf op. Hoe kan hij een climax in die en die scène creëren? Telkens als deze opera voorbijkomt is Luisi iets ouder, en de tijd verandert zijn idee over de muziek, de tempi, over hoe je de plot uit moet leggen met de muziek die Verdi ons gaf.

‘Vroeger kon ik denken dat Verdi wild moest klinken of gepassioneerd. Maar passie kun je op vele manieren benaderen, en dat wilde karakter ook. Ik dacht ook dat alles in Verdi’s muziek snel moest zijn, idioot natuurlijk. Tempo is niet absoluut, maar altijd relatief. Ik heb de schoonheid van het langzame ontdekt, van frases laten ademen. En zo zijn er veel meer zaken die veranderen naarmate je ouder wordt. Ik ben al mijn hele leven met Verdi bezig. Ouder worden doet iets met je. Het leven gaat niet over de fouten die je maakte toen je jong was, maar over ontwikkeling. Als je jong bent heb je geweldige ideeën, op dat moment zijn ze goed. Twintig jaar later denk je: mijn god, wat was ik dom.’

Kledingetiquette

De andere productie, naast Verdi, in de Grote Zaal is ook net even anders: drie componisten die niet iedere dag samen te horen zijn. James Ehnes kwam met het plan om het Vioolconcert van Barber te spelen. Luisi bracht Vivaldi’s plechtige Sin­fonia in b klein, RV 169 in. En Beethovens Achtste symfonie. ‘Ik geef toe dat dit niet een alledaags programma is, maar wel schitterend.’

Luisi denkt hardop na: ‘Deze fascinerende Beethoven-symfonie is zijn minst gespeelde. De nummers Zeven en Negen zijn grote klassieke symfonieën. Acht is anders, daar zit iets fris in, een beetje ironie ook. Het slot van het laatste deel: Beethoven bevestigt grondig de toonsoort, hij overdrijft een beetje. Hij kent zijn kracht en neemt zichzelf op de hak. En dat schitterende F groot, ook fantastisch. Het tweede deel is perfect qua melodie, en van vorm.’ 

Luisi’s ideeën en gedachten verwoordt hij deels op zijn website. Hij vertelt er welke boeken hij leest, welke partituren hij bestudeert, en als we doorklikken komen we bij een tabblad met de ­kledingetiquette van een dirigent, nauwkeurig met het tijdstip van het concert erbij. Zijn parfumgoeroe, Ron Winnegrad, citeert hij ook: ‘Maak van iedere dag een meesterwerk.’ Hoe doet Luisi dat? ‘Ja, dat is helemaal niet gemakkelijk. Maar ik probeer iedere dag waardevol te maken, iets goeds te doen voor iemand of voor mezelf, om iedere dag mezelf te kunnen verbeteren. Ik probeer me ervan bewust te zijn. Het is een van de dingen die we moeten doen om ons bestaan op aarde waardig te maken.’ 

Beluister ook de Spotify-playlist horend bij dit artikel: