Valery Gergiev en het Concertgebouworkest: Die Walküre

Tekst: Thea Derks

‘Waarom zou de vocale muziek niet even goed als de instrumentale muziek een groot, ernstig genre kunnen vormen, dat met name bij uitvoering door het lichtzinnige zangersvolk evenzeer zou worden gerespecteerd als wat mij betreft bij een symfonie van een orkest geëist wordt? De menselijke stem is er nu eenmaal. Ja, ze is zelfs een aanzienlijk mooier en nobeler klankorgaan dan elk orkestinstrument. Zou men haar niet even zelfstandig kunnen aanwenden?’ 

Veelzeggende vragen die Richard Wagner in 1840 opwierp in zijn essay Eine Pilgerfahrt zu Beethoven. Anders dan zijn voorganger zou hij niet als symfonicus maar als operacomponist furore maken. In zijn muziekdramatische werken zocht Wagner naar nieuwe wegen. 

Hij moest niks hebben van de populaire opera’s van Verdi en andere ­Italiaanse tijdgenoten, waarin de zangers in recitatieven het verhaal vertellen en in aria’s hun emoties etaleren. Weliswaar volgen opera’s als Der fliegende ­Holländer (1843) en Lohengrin (1850) nog min of meer het romantische patroon van de ‘nummer-opera’, maar gaandeweg ontwikkelde hij een eigen taal, met als kernbegrip de ‘oneindige melodie’. 

Hiertoe doet Wagner de aria in de ban en laat hij de voor klassieke melodieën kenmerkende opbouw van een vast aantal maten voor- en nazin los. In plaats daarvan gebruikt hij onregelmatige structuren en laat hij de verschillende onderdelen organisch in elkaar overvloeien, zodat de melodie eindeloos blijft stromen – zo is hij en passant verlost van de hinderlijke applauzen na een aria die de voortgang belemmeren. Om eenheid aan te brengen ontwikkelt hij het leidmotief, een melodisch-harmonische frase die gekoppeld wordt aan bepaalde personages of ideeën, en die vaak ook het ‘onuitspreekbare’ hoorbaar maakt. 

In 1848 maakt hij een prozaschets voor het muziekdrama Die Nibe­lungensage (Mythos) en werkt hij aan het tekstboek voor Siegfrieds Tod. Dit ‘heldenepos’ zal de kiem leggen voor zijn vierdelige operacyclus Der Ring des Nibelungen, waaraan hij zesentwintig jaar zal werken. Wagner baseert zijn in Germaans stafrijm gezette libretto’s op verschillende middeleeuwse Duitse en ­Scandinavische sagen en legenden, met als bekendste het oud-Duitse Nibelungenlied, waaraan hij de centrale thematiek ontleent. 

Hij schreef eerst het libretto voor Siegfrieds Tod (later omgedoopt tot Götterdämmerung) en voltooide hiervoor in 1850 ook een muzikale schets. Maar al tijdens het componeren voelt hij de behoefte ook Siegfrieds voorgeschiedenis te vertellen, wat leidt tot een nieuw libretto, Der junge Siegfried (later kortweg Siegfried). In oktober 1851 besluit hij er een cyclus van vier muziekdrama’s van te maken, op te voeren tijdens een ‘Vorabend’ en drie dagen: Das Rheingold, Die Walküre, Der junge Siegfried en Siegfrieds Tod. De integrale cyclus doopt hij Der Ring des Nibelungen.

Kort gezegd beschrijft deze de eeuwige strijd tussen macht en liefde. Een door de neveling (Nibelung) Alberich gesmede gouden ring geeft de bezitter almacht, mits die bereid is hiervoor de liefde af te zweren. Oppergod Wotan vindt het geen probleem alles en iedereen – zelfs zijn eigen oog – te offeren in ruil voor macht. Hij steelt de ring van Alberich, die hierover onmiddellijk een dodelijke vloek uitspreekt. Hopende deze te doorbreken en toch de macht te behouden, besluit Wotan dat een nobele held de ring moet teruggeven aan de Rijndochters, van wie Alberich het goud stal om de ring te maken. 

Dat kan uiteraard niet goed aflopen. Aan het slot van het vierde en laatste deel, Götterdämmerung, gaat het Walhalla in vlammen op en is de macht van de goden voorgoed gebroken. De aan één oog blinde Wotan heeft het onheil over zichzelf afgeroepen: hij mist zelfinzicht en is niet in staat tot liefde en compassie. Een sleutelrol in de tetralogie speelt Brünnhilde, een van de negen Walkuren die Wotan bij de aardgodin Erda verwekt heeft. Zij is de hoofdpersoon van Die Walküre, waarvan vandaag het derde bedrijf wordt uitgevoerd. 

Wagner voltooide dit muziekdrama in 1856 en speelde het integraal op de ­piano voor aan een aantal genodigden; zelf zong hij de partijen van Siegmund en diens vijand Hunding. De rol van de onverschrokken Brünnhilde bestemde hij voor een sopraan. Deze Walkure is de oogappel van Wotan, niet alleen vanwege haar moed, maar ook omdat ze feilloos zijn gemoed weet te peilen. Geroerd door de liefde tussen de – eveneens door hem verwekte – Siegmund en Sieglinde, neemt zij de tweeling tegen zijn heerszucht in bescherming. 

Brünnhilde stelt liefde tegenover macht, wat zij moet bekopen met het verlies van haar goddelijkheid. Zang en muziek vertellen samen het verhaal, inderdaad als een ‘oneindige melodie’. De partij van Brünnhilde wisselt razendsnel tussen het allerlaagste en het allerhoogste register, tussen zoetgevooisd gefluister en luide, zelfbewuste aanklacht. Wanneer zij met Sieglinde op haar ros voor Wotan vlucht, klinkt gejaagd, martiaal kopergeschal, het ‘Walkurenmotief’. 

Wotans woede wordt gevangen in driftige donderklanken in een gepunteerd ritme, het ‘onrustmotief’. Als Brünnhilde haar vader bedeesd tegemoet treedt, klinken lieflijke cantilenen van basklarinet en althobo. Gaandeweg wordt ook de toon van Wotan milder, zeker als Brünnhilde hem zelfbewust een spiegel voorhoudt. Aan het slot verraadt het smeltend innige ‘onthoudingsmotief’ hoezeer Wotan lijdt onder zijn eigen rigide wetten, die hem zijn meest geliefde dochter doen verstoten. Zij is de morele winnaar van hun ongelijke strijd.

Wat voorafging

De door Wotan verwekte tweeling Siegmund en Sieglinde is al jong van elkaar gescheiden; Sieglinde is uitgehuwelijkt aan Hunding. Op hun trouwdag stootte een vreemdeling (Wotan) het zwaard Nothung diep in de stam van een es. 

Achtervolgd door Hunding zoekt Siegmund zijn toevlucht bij Sieglinde. Ze worden verliefd en slapen met elkaar. Siegmund trekt het zwaard uit de stam, dat hem moet beschermen in het duel met Hunding.

Ondertussen eist Fricka, Wotans echtgenote, dat Siegmund moet boeten voor de incest met zijn zus. Wotan draagt Brünnhilde op Siegmund te laten sneuvelen, maar als zij diens oprechte liefde voor Sieglinde ervaart, besluit ze hem te beschermen. 

Daarop breekt Wotan hoogstpersoonlijk Siegmunds zwaard. Brünnhilde vlucht, de zwangere Sieglinde en de resten van Nothung meevoerend. 

Derde bedrijf

De Walkuren brengen de gesneuvelde helden – Siegmund en Hunding – naar Walhalla. Brünnhilde arriveert als laatste, met Sieglinde. Haar zussen weigeren haar te beschermen, waarop zij de brokstukken van Nothung aan Sieglinde geeft. Ze voorspelt dat haar zoon Siegfried een held zal zijn, die het zwaard weer aaneen zal smeden. 

Sieglinde vlucht en Brünnhilde treedt de woedende Wotan tegemoet. Hij verstoot haar als lid van de godenfamilie en zal haar in een diepe slaap brengen. Degene die haar wekt, zal zij als echtgenote moeten dienen. 

Brünnhilde wijst Wotan erop dat ze slechts zijn innerlijke wens heeft vervuld en smeekt hem haar niet aan een eerloze man te schenken. Daarop belooft hij haar slapende gestalte te omringen met een vlammenzee, die alleen een held zal durven doorschrijden. Met een kus op haar oogleden brengt hij Brünnhilde in slaap.

Thea Derks schreef voor het decembernummer van Preludium een achtergrondartikel over de mythische Walkuren.