Shani & Weilerstein: Schumanns Celloconcert en Schuberts Negende

Behalve over een enorme geestdrift beschikte Robert Schumann over een onuitputtelijk melodiegevoel. Niet alleen zijn liedoeuvre, maar ook zijn instrumentale werken hebben een overrompelende zangkwaliteit. Die aanleg moet  doorslaggevend geweest zijn in zijn opmerkelijke keuze een soloconcert te schrijven voor cello – een instrument dat de menselijke stem dicht benadert, maar dat Schumann zelf niet beheerste.

Weliswaar had hij in diverse kamermuziekwerken markante cellopartijen geschreven, maar dat gold nauwelijks als voorbereiding. Verrassend genoeg klaarde de componist deze hachelijke, zelfverkozen klus in twee weken. Schumann had een dirigentschap in Düsseldorf aanvaard en kon derhalve een nare tijd in Dresden afsluiten (een oord, vond zijn vrouw Clara, ‘waar alles ouderwets is en waar je geen intelligent persoon tegenkomt’).

Het Celloconcert is in verscheidene opzichten experimenteel. Schumann had geen voorbeelden tot zijn beschikking; buiten Joseph Haydns Celloconcert in D groot uit 1781 was er geen noemenswaardig repertoire voor solocello en orkest bekend. Ook werkte hij niet samen met een cellist die hem de fijne kneepjes van het instrument kon bijbrengen.

Die beperkingen lijken zijn fantasie eerder gestimuleerd dan belemmerd te hebben. Vergeleken met andere soloconcerten uit die tijd is de opzet tamelijk ongewoon (aanvankelijk wilde Schumann het een Konzertstück noemen). Het gebruikelijke openingssalvo van het orkest is vervangen door een kort signaal, alsof het orkest even inademt alvorens de cello inzet met een langgerekt ‘gezang’ dat – typisch Schumann – vaak klinkt alsof ter plekke geïmproviseerd wordt.

Tot zijn frustratie moest Schumann met het voltooide werk leuren bij zowel solisten als uitgevers

Het begindeel is de hoofdmoot; het langzame middendeel is een kort, sierlijk brugje naar de even compacte finale. Die opzettelijke asymmetrie compenseert Schumann door de delen als een doorgaande lijn te laten klinken: met sluwe ‘scharniertjes’ zijn de slotmaten van deel een en twee aan het volgende deel geklonken.

Door het ontbreken van solistisch vuurwerk sloeg dit Celloconcert niet onmiddellijk aan. Tot zijn frustratie moest Schumann met het voltooide werk leuren bij zowel solisten als uitgevers – zonder succes. Pas in 1860, vier jaar na Schumanns dood, werd het voor het eerst uitgevoerd. 

‘Clara, vandaag was ik in de zevende hemel. We repeteerden een symfonie van Schubert. O was je er maar bij geweest! Ik kan het niet beschrijven, de instrumenten leken wel menselijke stemmen. Het werk is geniaal, voor Beet­hoven doet het niet onder. En dan die lengte, die hemelse lengte! Alsof je een vierdelige roman leest. Langer dan de Negende van Beethoven! Tjonge, kon ik zelf maar zulke symfonieën schrijven.’

Robert Schumann kon zijn enthousiasme niet onderdrukken. In 1839 had hij bij Ferdinand Schubert, broer van de ruim tien jaar eerder gestorven Franz, een afschrift gevonden van een symfonie in C groot, die toen nog niemand kende. Onbegrijpelijk was het, vond hij, dat zo’n meesterwerk ergens onder een dikke laag stof op zolder lag. Bij de repetitie gingen bij Schumann de rillingen door het lijf. Hij had een magistraal en majestueus werk aan de vergetelheid ontrukt.

Het manuscript was gedateerd ‘maart 1828’, Schuberts sterfjaar. Schumann nam voetstoots aan dat die datum klopte en dat Schubert de symfonie een half jaar voor zijn dood had geschreven. Maar er rezen twijfels, want Schubert had drie jaar eerder, in 1825, een reis langs enkele Oostenrijkse dorpen en steden gemaakt, een welverdiende vakantie.

Vanuit Gmunden en Gastein correspondeerde hij met vrienden in Wenen en in zijn brieven refereerde hij met gepaste trots aan ‘een grote symfonie’ die hij bij terugkomst meteen wilde laten uitvoeren. Van die zogenaamde ‘Gasteiner’-symfonie uit 1825 is nooit een spoor gevonden. Was deze verloren gegaan? Had Schubert misschien het manuscript uitgeleend of weggegeven, zoals hij eerder met zijn ‘Onvoltooide’ had gedaan? 

Mysterie ontrafeld

Het raadsel bleef lang onopgelost, tot in onze jaren zeventig. De muziekwetenschap ontdekte toen door middel van watermerkonderzoek dat de geheimzinnige ‘Gasteiner’-symfonie en de Symfonie in C groot één en hetzelfde werk waren. De datering op het manuscript van de Symfonie in C groot, maart 1828, sloeg op een revisie door Schubert, die mogelijk verband hield met een geplande uitvoering. Het componeren had drie jaar eerder plaatsgehad, tijdens die vrolijke zomervakantie. 

Maakt het iets uit, 1825 of 1828? Wél als we Schuberts levensomstandig­heden erbij betrekken, want de symfonie krijgt dan een heel ander perspectief. Het werk dateert niet, zoals lang aangenomen, uit Schuberts dramatische en intens droevige sterfjaar 1828, maar uit een tijd van betrekkelijke voorspoed.

Na een jarenlange kuur tegen de bijwerkingen van syfilis, voelde Schubert zich tijdelijk beter en herstelde zijn psychische evenwicht. Van mei tot okto­ber 1825, op reis door Oostenrijk, beleefde hij een zestal heerlijk ontspannen maanden. Een herbergier bij wie hij samen met zijn vrienden overnachtte, herinnerde zich:

‘Schubert was zo vriendelijk, zo spraakzaam. Bijna tot middernacht zaten we bij elkaar. Zoals hij over kunst sprak, over poëzie, over zijn jeugd, zijn idealen, enzovoort, het was zo boeiend allemaal. Ik verbaasde me keer op keer over deze zo bijzondere jongeman, van wie men zei dat zijn scheppingen volkomen spontaan tot stand komen, zo spontaan dat hij het zich nauwelijks bewust is.’

De uitgelaten stemming waarin Schubert verkeerde, lijkt in de Negende symfonie veel sporen te hebben nagelaten. De melancholie die uit veel andere werken spreekt, is hier nauwelijks te bespeuren. Bevallig en gracieus zijn bijvoorbeeld de hoofdthema’s van het openingsdeel.

Natuurlijk is er dramatiek, zoals de expressieve modulaties in de doorwerking, maar op de achtergrond schijnt de zon. De thema’s van het tweede deel zijn zelfs dartel en dansant. Ook het vinnige Scherzo kent geen spoor van dramatiek. Tot het vriendelijke trio, het middendeel van het Scherzo, werd Schubert mogelijk geïnspireerd door volkswijsjes die hem tijdens zijn reis ter ore kwamen, zo ‘volkstümlich’ klinkt het allemaal. De lange, uitbundige Finale van maar liefst 1154 maten is een fraai voorbeeld van de door Schumann zo bezongen ‘himm­lische Länge’.