Scherpdenkers: Özcan Akyol en Nicolas Altstaedt

‘Volgens de legende heeft ieder dorp in Amerika twee dingen: een winkel waar alles een dubbeltje kost, en een leerling van Nadia Boulanger.’ Aldus karakteriseerde componist Ned Rorem de invloed die deze Française heeft gehad op het muzikale landschap van de twintigste eeuw.

Uiteenlopende namen als Aaron Copland en Elliott Carter, maar ook Quincy Jones en Burt Bacharach reisden af naar Parijs om compositie- en directielessen bij haar te volgen. Velen roemden haar strenge rechtvaardigheid, haar immense repertoirekennis, haar focus op technisch vakmanschap en haar vaardigheid in het cultiveren van de persoonlijke stijl van al haar studenten zonder haar eigen, betrekkelijk behoudende smaak aan hen op te dringen.

Zelf componeren deed ‘Mademoiselle’ echter nauwelijks meer na de Eerste Wereldoorlog en de voortijdige dood van haar jongere zus Lili, die ook briljant componeerde. Ook deed ze weinig moeite om haar eigen, beperkte oeuvre onder de aandacht te brengen, en noemde ze de muziek zelfs ‘nutteloos’ – ze had haar ware roeping immers in het onderwijzen gevonden.

Ondanks haar bijtende zelfkritiek zijn de Trois pièces zeker de moeite waard. In de eerste twee delen, oorspronkelijk geschreven voor orgel, horen we duidelijk de dromerige invloed van haar eigen leraar Gabriel Fauré, met eindeloos lange lijnen boven een ingetogen begeleiding. Het vluggere slotdeel verraadt de opkomende invloed van de ragtime.

In de zomer van 1932 reisden de 22-jarige compositiestudent Samuel Barber, zijn klasgenoot (en latere levenspartner) Gian Carlo Menotti en hun docent Rosario Scalero naar Italië. Als lichte lectuur had Barber de beide cellosonates van Johannes Brahms bij zich. Toen in september het schooljaar weer begon keerde hij terug naar Philadelphia met het eerste deel van zijn cellosonate. De andere twee delen volgden in het najaar. Het werk werd een van Barbers eerste grote successen als jonge componist.

Iets wat Barber onderscheidde van zijn meer avant-gardistische Amerikaanse generatiegenoten – van wie velen bij Nadia Boulanger op les zijn geweest – zijn de duidelijk hoorbare invloeden van Europese romantici, en in dit geval met name de Brahms-sonates die hij zo goed kende. Zijn behoudendheid en (relatieve) toegankelijkheid zouden Barber later ook nog vaak op kritiek komen te staan, maar maakten hem tegelijkertijd een van de meest gespeelde twintigste-eeuwse componisten, met zijn Adagio for Strings als regelrechte tophit.

De Cellosonate opent met een omhoog reikend gebaar, waarmee de cello al snel in het zangerige, hoge register terechtkomt waar hij een groot deel van het stuk zal blijven. Brahms is te horen in zowel de lange, expressieve lijnen als de uitzonderlijke dichtheid van de piano­begeleiding – een uitdaging voor de balans van het duo. Tot het ingetogen eind blijft dit reikende gebaar het deel overheersen.

Het middendeel is een opgewekt, maar ritmisch grillig scherzo, geflankeerd door twee langzame, meditatieve passages. Dit verenigen van de twee ‘klassieke’ middendelen (Adagio respectievelijk Menuet en Trio) geeft het werk toch een twintigste-eeuwse wending.

Eigenzinnig is ook het slotdeel, een grillige aaneenschakeling van ideeën. Opvallend hier is de rol van de piano, die meerdere malen als een soort tweede solist eigenaardige intermezzo’s speelt. Ook haalt Barber ritmische trucs uit die een uitdaging vormen voor het samenspel. Soms lijkt het wel alsof de twee instrumenten elk in een andere maatsoort spelen.

Parijs, 1954. Gevestigd en gevierd bandoneonist Astor Piazzolla was vanuit Buenos Aires overgestoken naar Europa om de klassieke componist te worden die hij dacht te moeten zijn. Hiervoor nam hij lessen bij – u raadt het al – Nadia Boulanger.

Bij hun eerste ontmoeting liet hij haar enkele van zijn klassiek-geïnspireerde werken horen, maar wist haar niet te overtuigen. Tot slot speelde hij, zich verontschuldigend, een stukje van de tango waaraan hij wilde ontsnappen. De oude dame sprong op, feliciteerde hem en riep uit: ‘Dit is Piazzolla!’

Het hieropvolgende jaar kreeg de Argentijn een grondige stoomcursus klassieke theorie, contrapunt en repertoirestudie, zonder dat hij ooit een compromis hoefde te sluiten over zijn eigen achtergrond. Mede hierdoor is zijn muziek altijd zo onmiskenbaar Piazzolla: we horen Bach, ­Schubert, Stravinsky, maar vooral, altijd en overal, tango.

Zo ook in dit werk, geschreven voor de legendarische cellist ­Mstislav Rostropovitsj. Het bestaat uit drie aaneengesloten gedeeltes: twee agressieve tango’s flankeren een lyrisch intermezzo. Zowat alles dat we van Piazzolla kennen zit erin: krachtig stuwende ritmes, wilde dissonanten en jazzy harmonieën, tango-effecten zoals glissando’s, kraakgeluiden en het nabootsen van slagwerk, maar bovenal een sterk gevoel voor drama, regelrecht uit de achterbuurten van Buenos Aires.

Men zegt wel dat de Turkse componist en pianist Fazıl Say de lijn van componisten als Béla Bartók en György Ligeti voortzet. Net als zijn Hongaarse voorgangers gebruikt Say in veel van zijn werken immers volks materiaal uit zijn geboorteland, en verenigt dit met allerlei invloeden uit de hedendaagse (klassieke) muziek.

Voor deze 21e-eeuwer vallen daar overigens ook gezonde doses jazz, pop en minimalisme onder, waardoor we in zijn muziek een reflectie horen van een modern en kosmopolitisch Turkije, zonder oriëntalistische clichés. Ook Four Cities is hier een voorbeeld van: op speelse, toegankelijke wijze verklankt de componist vier karakteristieke Turkse steden, waarbij hij zich van een veelheid aan stijlen bedient.

Het eerste deel, Sivas, is melancholisch van aard en reflecteert de rijke, maar conservatieve cultuur van deze stad in Oost-Anatolië. Say citeert een lokaal lied genaamd ‘Mijn saz’, en laat de cello ook eindigen met een imitatie van dit traditionele instrument. De stad waar het tweede deel, Hopa, over gaat, ligt in het noordoosten, vlakbij de Georgische grens. We horen het soort opzwepende, ritmisch uitdagende dans waar men ron­dom de Zwarte Zee zo goed in is.

Ankara, de Turkse hoofdstad en tevens de geboorteplaats van de componist, vormde de inspiratie voor het derde en langste deel, waarin beide instrumenten een breed scala aan atmosferische kleureffecten laten horen. Temidden van deze meditatieve klanken horen we wederom flarden volksmuziek, ditmaal een lied uit de republikeinse tijd waarin Ankara tot hoofdstad werd uitgeroepen. Bodrum tenslotte, het ‘Saint-Tropez van Turkije’, krijgt zijn kosmopolitische weerslag in een stukje swingende cafémuziek, die geleidelijk ontspoort.