Riccardo Chailly & Orchestra Filarmonica della Scala: Tsjaikovski en Prokofjev

Sergej Prokofjev trad tijdens en na zijn studie aan het conservatorium van Sint-Petersburg op als pianist met vooral eigen werk. De enorme drijfkracht van zijn muziek en spel leverde hem de bijnaam ‘de motor’ op. Zijn optredens, waar hij met zijn spitse granieten aanslag de meest ijzingwekkende samenklanken de zaal in slingerde, leidden steevast tot heftige polemieken. Zo werd de première van zijn adembenemende Tweede pianoconcert in 1913 met de 22-jarige componist aan de vleugel een optreden vol sensatie en provocatie, waarbij het verbouwereerde publiek siste en joelde en naar de uitgang stormde. Dergelijke muzikale schandalen waren er veelvuldig in het Rusland van omstreeks de revolutietijd, maar ook elders, zoals bij de première van Le sacre du printemps van Igor Stravinsky in Parijs in hetzelfde jaar.

Na de pre­mière in 1918 van zijn bekende en alom geprezen Eerste symfonie, bijgenaamd ‘Klassieke’, week Prokofjev vanwege de ­Oktoberrevolutie uit naar het buitenland. Na een kort verblijf in Japan leefde en concerteerde hij afwisselend in Europa en de Verenigde Staten, maar vooral in Parijs, waar Sergej Diaghilev en later Serge Lifar Prokofjevs balletten opvoerden. In 1936 keerde Prokofjev definitief terug naar zijn vaderland, uit heimwee, of, zoals hij zelf zei, omdat hij de Russische lucht en de Russische taal zo hevig miste. Hij overleed in 1953, enkele uren na Stalin.

Met zijn ‘Klassieke symfonie’ leverde Prokofjev een levenslustige hommage aan zijn favoriete componist: Joseph Haydn (1732-1809). Prokofjev stelde zich voor dat, wanneer Haydn tot in Prokofjevs tijd was blijven leven, hij wel zijn eigen stijl zou hebben behouden, maar sporadisch wat modernere trekken zou hebben overgenomen. Zoiets is de ‘Klassieke symfonie’ geworden: de oude ‘Papa Haydn’ in een nieuwe jas.

Naar Haydns voorbeeld werkt Prokofjev in het eerste deel twee contrasterende thema’s uit. Natuurlijk wel met de voor Prokofjev zo eigen grote melodische sprongen en bijtende samenklanken. Deel twee is meer romantisch dan klassiek getint, en de kekke Gavotte die in Haydns tijd al verouderd was en door hem helemaal niet meer gecomponeerd werd, is een barokke stijlimitatie met een knipoog. Misschien dat Prokofjevs Eerste symfonie haar populariteit nog wel het meest te danken heeft aan de enorme wervelwind van de Finale, die bij de première in Petrograd, het toenmalige Sint-­Petersburg, in april 1918 een daverend applaus ontketende.

Het was een bewogen jaar: 1917. Op veel plaatsen in de wereld heerste politieke onrust en in Rusland barstte de revolutie los. De tsaar werd afgezet en geëxecuteerd en de wereld zou nooit meer dezelfde zijn. Sergej Prokofjev hield zich echter niet zo bezig met politiek. Hij was een succesvol componist en beleefde in 1917 zijn productiefste jaar. In de zomer voltooide hij zowel zijn Eerste symfonie als zijn Eerste vioolconcert. Datzelfde najaar nog zouden beide in première gaan, met de Poolse violist Paul Kochanski als solist in het vioolconcert. Maar de Oktoberrevolutie gooide roet in het eten. Het concert werd uitgesteld. Het jaar daarop verliet Prokofjev zijn land, waarna hij het contact met Kochanski verloor.

David Oistrach zou een onvermoeibaar pleitbezorger worden van Prokofjevs Eerste vioolconcert.

Zes jaar later, na omzwervingen door Amerika en Europa, werd een nieuwe première gepland in Parijs. Maar alweer had Prokofjev de tijdgeest niet mee. Zo was het vinden van een geschikte solist een worsteling nu de wereld zo verdeeld was. Prokofjev was sinds zijn vertrek bij diverse Sovjet-musici uit de gratie geraakt. De violist Bronislav Huberman weigerde zelfs maar een blik op de partituur te werpen. Prokofjev werd gedwongen met minder genoegen te nemen: de concertmeester van de Parijse Opéra, Marcel Darrieux. Een prima violist, maar niet de blikvanger die Prokofjev op het oog had. En dat Igor Stravinsky’s Octet op hetzelfde programma stond, werkte ook al niet in zijn voordeel. Stravinsky, de grote ster aan het Parijse firmament en de lieveling van de avant-garde, zou zelfs debuteren als dirigent. Dát was waar de Parijzenaren voor kwamen, hongerig als ze waren naar moderne, nieuwe klanken en spektakel. Zij hadden geen behoefte aan een melodieus vioolconcert met een niet meer dan capabele solist. Prokofjev stond volledig in Stravinsky’s schaduw. Het publiek reageerde lauw en in recensies werd het vioolconcert afgeserveerd als zijnde te eenvoudig, te ouderwets en te romantisch. ‘Kunstmatig en mendelssohniaans’, oordeelde componist Georges Auric.

Gelukkig werd Prokofjevs Eerste viool­concert na de succesvolle Praagse première in 1924 door Joseph Szigeti al snel op waarde geschat. Het seizoen daarop stond het werk op het programma van vele grote violisten, ook in de Sovjet-Unie. David Oistrach zou een onvermoeibaar pleitbezorger worden.

Na de pauze klinkt een van de bekendste werken van Pjotr Tsjaikovski en een van de hoogtepunten van de Romantiek. De Zesde symfonie in b klein, opus 74, bijgenaamd ‘Pathetique’, is Tsjaikovski’s laatste symfonie en ook zijn laatste voltooide werk, vol inspiratie geschreven tussen ­februari en augustus 1893. Negen dagen na de première op 28 oktober 1893 in Sint-Petersburg, die hij zelf dirigeerde, stierf de componist.

Tsjaikovski beschouwde de ‘Pathetique’ als zijn beste werk en droeg het op aan zijn geliefde neef Vladimir Davidov (ook wel bekend onder zijn koosnaam ‘Bobyk’). Nog even had hij erover gedacht om het de bijnaam ‘Programmasymfonie’ mee te geven, maar hij realiseerde zich toen dat men nieuwsgierig zou worden naar de achterliggende betekenis, die hij niet wilde prijsgeven: ‘Het verhaal erachter zal voor iedereen een mysterie blijven, laat ze maar raden!’

Zijn broer Modest beweert de bijnaam ‘Pathetique’ – in de betekenis van ‘vol pathos’, niet ‘meelijwekkend’ – te hebben bedacht. Pjotr was er eerst blij mee, maar bedacht zich later en vroeg uitgever Jurgenson zijn compositie gewoon als Zesde symfonie te publiceren. Uiteindelijk kon Jurgenson de verleiding niet weerstaan de symfonie toch mét bijnaam uit te geven.

Mede door de plotselinge dood van de befaamde componist (waarvan de oorzaak werd vastgesteld als cholera) kwamen de geruchten rond een ‘programma’ op gang: al bij de tweede uitvoering op 18 november 1893 probeerden mensen voortekenen van de dood in de muziek te horen. Ze dachten die te vinden in de geciteerde melodie uit het Russisch-orthodoxe requiem in het openingsdeel en natuurlijk in de ongebruikelijk langzame Finale, met de intense harmonieën aan het begin en de ontroerende noten aan het eind, alsof het licht langzaam uitgaat.