Prokofjev en Knussen bij het Concertgebouworkest

tekst: Christiane Schima

Het feit dat Theo Verbey met aan de fractale geometrie ontleende getalsverhoudingen werkt, is niet aan zijn muziek te horen. Zulke methodes helpen de componist, zoals hij vaak heeft benadrukt, slechts zijn materiaal te ordenen.

Verbey: ‘Componeren is een non-verbale bezigheid. Je begint met een paar melodische, harmonische ideeën en een globale voorstelling van hoe een stuk moet klinken. De uitdaging bestaat vervolgens daarin een structuur te bedenken, het materiaal als het ware beperkingen op te leggen en van daaruit naar oplossingen te zoeken. Van het grote naar het kleine.’

Ondanks hun moderne klankbeeld zijn Verbeys werken geworteld in de tradities van vele eeuwen muziekgeschiedenis. Zijn composities worden gekenmerkt door toespelingen op historische modellen, een bijzonder gevoel voor dramatische spanningsbogen en muzikale zinsopbouw, en – zo nu en dan – ook het gebruik van klassieke harmonieën.

In 2008 was de première van Verbeys Invitation to a Beheading bij het Radio Filharmonisch Orkest. Het werk is geïnspireerd door Vladimir Nabokovs roman met de Nederlandse titel Uitnodiging voor een onthoofding. Het is een kafkaësk verhaal over een man die om duistere redenen ter dood wordt veroordeeld.

Verbey over zijn werk: ‘Uitnodiging voor een onthoofding is “een viool in een ledige ruimte”. Dit schreef Vladimir Nabokov naar aanleiding van zijn roman uit 1938. Hoofdfiguur is Cincinnatus C., (...) ter dood veroordeeld wegens “ondoorzichtigheid”. Het moment waarop hij terechtgesteld gaat worden, wil men hem niet kenbaar maken.

In het korte orkeststuk dat ik na het lezen van de roman schreef, overheerst een terughoudende, enigszins grimmige toon. In een langzaam tempo wordt een melodie ten grave gedragen. Schimmig slagwerk tracht dit proces nog wat op te houden, maar het mag allemaal niet baten. Na een enkele orkestrale oprisping komen we weer precies uit waar we begonnen zijn.’

tekst: Martijn Voorvelt

De Engelse componist Oliver Knussen, tevens zeer actief als dirigent, voelt zich al evenzeer met de muziekgeschiedenis verbonden als Verbey. Ook zijn muziek kenmerkt zich door kleurrijke orkestraties, vaak met een duidelijke knipoog naar Ravel en Stravinsky, en een stevig in de klassiek-romantische traditie verankerde vormtaal.

Bij de wereldpremière van zijn Vioolconcert op 5 april 2002 in Pittsburgh leidde hij zelf het Pittsburgh Symphony Orchestra; de solist was Pinchas Zukerman, aan wie het werk is opgedragen. In 2004 stond het Vioolconcert bij het Koninklijk Concertgebouworkest op het programma: Leila Josefowicz debuteerde ermee bij het orkest. Het wordt beschouwd als een van Knussens meesterwerken en is mede dankzij Josefowicz een repertoirestuk geworden.

Hoewel de drie delen vernoemd zijn naar traditionele muziekvormen uit de Barok, moeten we de titels meer zien als algemene tempo- en sfeerbepalingen. De contrasterende delen gaan zonder onderbreking in elkaar over.

Met een huizenhoge aangehouden vioolnoot boven een klokkenklank wordt de toon gezet: de solist is vanaf het begin bijna continu aanwezig

Met een huizenhoge aangehouden vioolnoot boven een klokkenklank wordt de toon gezet: de solist is vanaf het begin bijna continu aanwezig – alles draait om de capriolen van de soloviool, die een reis aflegt door een zeer gevarieerd klanklandschap.

‘Soms doet de soloviolist denken aan een koorddanser die zich voortbeweegt over een (nogal onstabiel) koord, gespannen tussen de overeenkomstige klanken van de opening en het slot’, aldus Knussen. Inderdaad lijkt de solist door het werk heen te balanceren.

Het beweeglijke Recitative mondt uit in een lyrische, zelfs romantisch aandoende Aria, waarin de solist opklimt tot eenzame hoogten. Met zijn clowneske streken en vaudeville-deuntjes maakt de groots opgezette Gigue de virtuoze concertante circusact compleet. In deze sprankelende finale treedt het orkest meer op de voorgrond.

tekst: Aad van der Ven 

Toen Sergej Prokofjev halverwege de jaren dertig van de vorige eeuw, na een verblijf van veertien jaar in respectievelijk de Verenigde Staten en Frankrijk, zich weer in de Sovjet-Unie vestigde, waren daar de modernistische stormen in de kunstwereld (futurisme, kubisme) al enige tijd uitgewoed.

Kunstenaars en publiek hadden de avant-garde de rug toegekeerd. De alom gepropageerde en geaccepteerde socialistische esthetiek had begrijpelijkheid en een positieve uitstraling als criteria. De traditionele kunst kwam weer op een voetstuk te staan. 

Ook Prokofjevs eigen wilde jaren (Scythische suite, Tweede pianoconcert, de opera De vuurengel) waren al geruime tijd voorbij. Steeds duidelijker kwamen zijn lyrische en dramatische kwaliteiten naar voren. Dat geldt zeker voor enkele van zijn beste werken die na zijn terugkeer naar zijn vaderland ontstonden, waaronder de balletmuziek Romeo en Julia, gebaseerd op Shakespeare’s tragedie over de liefde van twee jonge mensen uit vijandige families, die zoveel kunstenaars heeft geïnspireerd. 

Prokofjev schreef de muziek zonder choreograaf, met slechts een scenario als leidraad. Er ontstond een verhalend ballet in de traditie van Leo Delibes en Pjotr Iljitsj Tsjaikovski. Niet alleen gebeurtenissen en karakters worden in de muziek uitgebeeld, ook de impulsen en stemmingen van de belangrijkste personages, waarbij leidmotieven herkenning mogelijk maken.

Tegenover de hoog opgestuwde emoties van dit tweetal staat de halsstarrigheid van de vijandige families, weergegeven met martiale ritmen en wrange akkoorden

Net zoals bij het liefdespaar uit Verona de gevoelens een steeds hogere vlucht nemen, zo wint de muzikale uitbeelding geleidelijk aan kracht en intensiteit. Tegenover de hoog opgestuwde emoties van dit tweetal staat de halsstarrigheid van de vijandige families, weergegeven met martiale ritmen en wrange akkoorden.

Zowel het Kirov Theater in Leningrad als het Bolsjoi Theater in Moskou twijfelde aanvankelijk aan de uitvoerbaarheid van het omvangrijke ballet. Een beledigde Prokofjev week uit naar de Tsjechische stad Brno. Het succes van de première daar in 1938 was zo uitbundig, dat Kirov en Bolsjoi allebei meenden dat ze niet konden achterblijven en Romeo en Julia alsnog programmeerden.

Daarna stond niets de wereldwijde triomf van het ballet meer in de weg. Ook in de concertzaal leeft de muziek voort, want de componist bundelde delen uit de partituur in maar liefst drie concertsuites, waarna diverse dirigenten hun eigen selecties maakten.

In het werk als geheel mag dan de nadruk liggen op de tegenstelling liefde/vijandschap, de spanning wordt herhaaldelijk doorbroken door middel van speelse dansen, soms met een enigszins Italiaans coloriet. In de dosering van dit alles toont Prokofjev zich een meester.