Pinnock dirigeert Haydn bij het Koninklijk Concertgebouworkest

Frédéric Chopin is nog geen twintig wanneer hij de laatste hand legt aan zijn twee vrijwel gelijktijdig ontstane pianoconcerten. Zijn talent is in zijn vaderland Polen niet onopgemerkt gebleven. Maar zijn groeiende reputatie en de beklemmende politieke situatie – de toenemende Russische agressie – dragen er toe bij dat emigratie steeds aantrekkelijker lijkt. In september 1831 arriveert hij in Parijs met in zijn koffer onder meer   de twee nog niet uitgegeven pianoconcerten. Pianist nummer één, tevens componist, in de Franse hoofdstad is dan de Duitser Friedrich Kalkbrenner (1785-1849).

Ook Chopin, die meent dat hij zelf als concertpianist nog veel kan leren, maakt kennis met deze Kalkbrenner en vraagt hem of hij bij hem les kan krijgen. Dat kan, maar hij krijgt te horen dat hij dan wel aan een periode van minstens drie jaar moet denken. Chopin slaat dit aanbod bij nader inzien af, ook op advies van zijn vrienden die denken dat de extraverte stijl van de ‘Paganini van de piano’ waarschijnlijk niet bij hem zou passen. Zo bleef Chopin de onvervalste schepper van een uit duizenden te herkennen schrijfwijze voor piano: een combinatie van gloed en elegantie. Waarbij muzikale ornamentiek in de vorm van geraffineerde omspelingen en arabesken (sierlijk slingerende motieven) er toe bijdraagt dat de sfeer van aristocratische salons zelden helemaal afwezig is.

Kalkbrenner vat de beslissing van zijn 22 jaar jonge vakbroeder sportief op, tot diens grote opluchting. Chopin besluit daarop zijn Eerste pianoconcert in e klein, wanneer dat twee jaar later wordt gepubliceerd, aan hem op te dragen. Net als zijn andere concert mist dit werk de aan de traditie ‘verplichte’ cadens, normaliter bij uitstek de plaats waar een solist kan uitpakken.

Vermoedelijk was Chopin zich ervan bewust dat de pianist zich hier al zo sterk op de voorgrond bevindt – mede door de bescheiden rol van het orkest – dat het gevaar zou kunnen ontstaan te lang in hetzelfde kringetje rond te draaien. Chopin gaf het tweede deel de titel Romanze en schreef strijkers ‘con sordino’ (met demper) voor.

In een van zijn brieven spreekt hij over ‘dromen in het mooie voorjaar, maar wel in de maneschijn’. Voor de finale kon hij het niet stellen zonder een hommage aan zijn vaderland in de vorm van een Poolse dansvorm, een zogenoemde ‘krakowiak’, levendig van karakter, met onregelmatige ritmische accenten.

Op handen gedragen door het publiek. Met afgunst bekeken door zijn collega’s. De muzikale carrière van Franz Liszt, als pianist en componist, was één grote zegetocht. En dan toch schreef hij in zijn late jaren een aantal composities vol eenzaamheid en pessimisme, met voor zichzelf sprekende titels als Csárdás macabre, Abschied, Nuages gris, Unstern en La lugubre gondola.

Ze lijken niet bedoeld voor het concertpodium en staan volkomen geïsoleerd in hun tijd. Dirigent, pianist en componist Reinbert de Leeuw schreef: ‘Met profetische blik wordt in deze muziek een ontwikkeling voorzien waar geen wetten van tonaliteit en daarmee samenhangende muzikale structuur meer gelden.’

De Amerikaanse componist John Adams is geïntrigeerd door in het bijzonder de extreme zelfbeperking van Liszt in zijn laatste levensfase. Een beperking die zich uit in de bescheiden omvang, de karigheid van de textuur en de ongebondenheid van de harmonie; kwaliteiten die vooruitlopen op onder anderen Claude Debussy en Béla Bartók.

Zijn Liszt-orkestratie maakte Adams van de tweede van twee oorspronkelijke pianoversies van La lugubre gondola, die allebei ontstonden in 1882. Ze verbeelden de tocht van een gondel die over de kanalen van Venetië glijdt op weg naar een laatste rustplaats. Liszt zelf heeft later verklaard dat hij een voorgevoel had van de dood van zijn vriend Richard Wagner, die inderdaad een jaar later in deze stad overleed.

Diens stoffelijk overschot werd op deze traditionele wijze vervoerd alvorens te worden overgebracht naar zijn daarvoor gereserveerde laatste rustplaats achter zijn villa Wahnfried in Bayreuth. Aan Wagner refereert ook de muziek zelf, op die momenten dat tastende klanken op de manier van diens opera Tristan und Isolde in deze muziek van Liszt doordringen.

Meteen al de monotoon draaiende beweging in de onderstemmen suggereert de regelmatige voortgang van de gondel over het water. Melodieën en akkoorden blijven als het ware in de lucht hangen, neerwaartse schreden van halve tonen versterken het droefgeestige effect.

De omfloerste orkestratie van John Adams, waarin vooral het lage register van diverse instrumenten wordt aangesproken, draagt bij aan de onvermijdelijke associatie met Dodeneiland van Serge Rachmaninoff. Ook dat van weemoed vervulde symfonische gedicht beeldt een boottocht uit met een laatste rustplaats als eindbestemming.

Wat over weinig kunstenaars gezegd kan worden gold wel voor Joseph Haydn: zijn muziek was experimenteel en populair tegelijk. En wat misschien nog zeldzamer is binnen zijn beroepsgroep: hij was naast een uitstekend componist ook een dito zakenman. Toen hij eenmaal het livrei van de hofmusicus had uitgetrokken, ontpopte hij zich in Londen als een man van de wereld, uitstekend in staat om voor zichzelf op te komen en zelfs een fortuin te verdienen.

Toen hij in 1791 zijn heil in Engeland zocht had hij al negentig symfonieën geschreven, werken die een wel zeer onconventionele vervlechting van traditionele vormen en frisse ideeën vertonen – klassiek en volks tegelijk. Want Joseph Haydn mocht dan thuis zijn in de kastelen en landhuizen van zijn gewichtige werkgever vorst Paul II Anton Esterházy, zijn oorspronkelijke milieu heeft hij nooit verloochend. 

De componist bracht zijn jeugd door in een hoofdzakelijk door arme boeren bevolkt deel van Oostenrijk dat tegenwoordig de Hongaarse en Slowaakse grens raakt. Ontvankelijk als hij was voor de muziek om hem heen, moet hij naar de talrijke rondreizende Hongaarse en Kroatische muzikanten hebben geluisterd.

Ook zijn Symfonie nr. 103, de voorlaatste van zijn twaalf zogenoemde ‘Londense symfonieën’, toont zijn klassieke scholing maar geeft tegelijk zijn belangstelling voor volksmuziek weer. Ernst domineert aanvankelijk, wanneer na een lange paukenroffel – daarnaar verwijst de bijnaam van het werk – lage instrumenten een soort ‘treurmotief’ introduceren. In het hiermee sterk contrasterende, aansluitende Allegro con spirito zal deze beginepisode terugkeren, alvorens de meester van de eenvoud overschakelt naar de monterheid van het Andante.

Haydn kon, zo blijkt ook in dit variatiedeel, sierlijker en eleganter zijn dan welke andere componist van zijn tijd ook. Anderzijds komen ook boerse dansritmen tevoorschijn en duiken simpele wijsjes uit zijn geboortestreek op. In het Menuetto domineert de Oostenrijkse volksmuziek, compleet met jodelmotieven en Ländler-r­itmen, waarbij de klarinet als leider van het ‘dansorkest’ optreedt. De Finale is een en al bravoure.