Pianotrio Korobeinikov/Gluzman/Moser met Sjostakovitsj, Schubert en Silvestrov

Dmitri Sjostakovitsj schreef zijn Eerste pian­otrio in c klein toen hij amper zeventien jaar oud was. Door de vroege dood van zijn vader moest hij brood op de plank brengen voor zichzelf, zijn twee zussen en zijn moeder. Hij deed dat als pianist in filmhuizen en vaudeville­theaters. Voor de briljante Petersburgse conser­vatoriumstudent betekende het improviseren en componeren bij films een beproeving. Soms viel hij in slaap in de cinema, maar af en toe slaagde hij erin om tijd te stelen voor zijn eigen aspiraties. Volgens een getuigenis van zijn jongste zus repeteerde hij zijn Eerste pian­otrio in de bioscoop als begeleiding voor een film, bijgestaan door zijn vrienden, violist Venyamin Sher en cellist Grigori Pekker. Zo maakten zij zich deze vroege compositie eigen, ongeacht de reacties van het publiek.

Sjostakovitsj droeg het trio op aan zijn toenmalige verloofde Tatjana Glivenko. Dit compacte, eendelige jeugdwerk bevat al duidelijk de kiem van de ontwrichtende stemmingswisselingen die in zijn latere werken zo frappant naar voren komen. In de uitgerekte melodische frasen, de brutale scherzandostijl en opzettelijk wijde textuur zijn reeds alle essentiële Sjostakovitsj-elementen aanwezig. Men kan zich echter niet van de indruk ontdoen dat deze karakteristieken soms wat onsamenhangend in het rond zijn gestrooid en dat de fijne gradaties van ironie die later het ­handelsmerk van de componist zouden worden nog ontbreken. 

Opvallend is ook de breedvoerige climax net voor het slot, alsof in gigantische letters het einde op het witte doek wordt afgetiteld. De ­publicatie van dit eerste trio werd pas na de dood van Sjostakovitsj samengesteld uit verschillende onvolledig ­gebleven handschriften. Zijn leerling Boris ­Tisjtsjenko vervolledigde de laatste ontbrekende maten.

In 1827 formeerden violist Ignaz Schuppanzigh en cellist Josef Linke, leden van het beroemde Schuppanzigh Kwartet, samen met pianist Carl Maria von Bocklet een ensemble. Het was vermoedelijk het eerste vaste piano­trio uit de muziekgeschiedenis. Voor deze virtuoze musici componeerde Franz Schubert later dat jaar zijn twee monumentale pianotrio’s: het Pianotrio in Bes groot, D 898 en het Pianotrio in Es groot, D 929. De werken lijken wel een eeneiige tweeling die uit eenzelfde diepe inspiratie is ontstaan.

In het Trio in Bes groot neemt Schubert ons mee naar een zonovergoten landschap. ‘Eén blik op Schuberts Trio en de problemen van ons menselijk bestaan verdwijnen en de hele wereld wordt weer fris en sprankelend,’ schreef Schumann.

De jubelende openingsmelodie zet onmiddellijk de toon van dit blijmoedige werk, waarin Schubert een enorme rijkdom aan melodische, ritmische en harmonische invallen etaleert. Zelfs de melancholie van het Andante is vederlicht. Tegelijkertijd speelt de componist met de vorm en neemt hij ons regelmatig bij de neus. Zo maakt hij bij de reprise van het hoofdthema in het openingsdeel drie keer een ‘valse start’ voordat hij de juiste toonsoort te pakken heeft. En anders dan gebruikelijk keert het rondothema van het slotdeel in steeds een andere gedaante terug. De melodie hiervan ontleende Schubert aan zijn lied Skolie, D 306 uit 1815, waarvan de beginregels luiden: ‘Lasst im Morgenstrahl des Mai’n / Uns der Blume Leben freun, / Eh’ ihr Duft entweichet!’ (Laat ons in de heldere meimorgen / Genieten van het korte leven van de bloemen, / Voordat hun geurigheid verdwijnt!). Carpe diem, lijkt de componist ons te willen zeggen.

Door zijn sinds 1976 consequent doorgevoerde eigen stijl en compositietechniek is Arvo Pärt doorgaans onmiddellijk herkenbaar. Het Mozart-Adagio is een vreemde eend in de bijt: de meeste noten in dit werk voor pianotrio zijn immers niet van Pärt zelf, maar van Wolfgang Amadeus Mozart. Het gehele langzame tweede deel van diens Pianosonate in F groot, KV 280 (1775) wordt gespeeld, geen noot wordt gemist. De Est voegt daar zijn eigen bedachtzame, delicate noten aan toe, soms ongemerkt, alsof hij binnen in de muziek stilletjes in een hoekje zit mee te genieten. Het werk gaat ieder idee van tegenstelling uit de weg: de stijlen van Mozart en Pärt worden tot een organische eenheid gesmeed, waarbij het oorspronkelijke introverte Adagio door toevoeging van viool en cello niet alleen een groter kleurenspectrum krijgt, maar ook een tragischer lading.

Mozart-Adagio is opgedragen aan de vooraanstaande Russische violist Oleg Kagan (1946–1990), een goede vriend van de componist wiens ­plotselinge dood voor hem een grote schok betekende. ‘Ik beschouwde hem als een van de beste Mozart-interpreten op de viool. Daarom besloot ik hem een laatste groet te brengen met een compositie die doordrongen is van de klank van zijn geliefde Mozart.’

In december 1943, in volle oorlogstijd en als door een apocalyptische duisternis bevangen, begon Sjostakovitsj de eerste schetsen van zijn Tweede pianotrio. Hij droeg het werk op aan de nagedachtenis van zijn beste vriend, de musicoloog Ivan Sollertinsky, die begin 1944 stierf aan een hartaanval.

Sjostakovitsj kon de onafgewerkte partituur nog aan Sollertinsky voorleggen maar deze stierf kort daarop. Monumentaal is hoe hij zijn persoonlijke verdriet overstijgt en de vierdelige compositie laat uitgroeien tot een hallucinant klaaglied voor de slachtoffers van de Holocaust.

Het Rode Leger rukte in het voorjaar van 1944 op tegen nazi-Duitsland en pas toen onthulde de horror uit de concentratiekampen zich aan de Russische bevolking. Tegen die achtergrond vond de eerste uitvoering van dit pianotrio plaats op 14 november 1944, in een bevrijd maar fysiek en emotioneel verwoest Leningrad.

Twee leden van het Beethoven Kwartet waren samen met Sjostakovitsj de uitvoerders die het andante-thema één voor één in canon ontrafelden. Eerst de verminkte, toegeknepen stem van de cello, bang fluisterend in het hoge register, dan de viool, diep in de laagste snaar, en ten slotte de waardige ernst van de piano. 

Het tempo krijgt vaste grond in een iets snellere moderato-passage. Dezelfde melodie transformeert in een tweede thema dat de canonbeweging in gelijke richting volgt.

De melodie van een ‘freylekhs’, een joods bruiloftslied, is de thematische rode draad die vreugde en tragiek verbindt in een macabere dans

Het veel kortere Allegro con brio is een scherzo: losgeslagen humor in jachtige walspas. Daarna klinkt het Largo bedrieglijk windstil. Koraalachtige akkoorden van de piano worden de ostinato-bas van een uitzichtloze passacaglia.

Viool en cello bewegen als schimmige gestalten die houvast zoeken. Een pizzicato-hartslag kondigt naadloos het laatste deel aan. De melodie van een ‘freylekhs’, een joods bruiloftslied, is de thematische rode draad die vreugde en tragiek verbindt in een macabere dans. De vruchteloze energiestroom vindt aan het slot vermoeid troost in de herhaling van de laatste maten van het Largo.