Olli Mustonen en leden van Amsterdam Sinfonietta in Elgars Pianokwintet
Amsterdam Sinfonietta:
Candida Thompson viool
Jacobien Rozemond viool
Lilli Maijala altviool
Tim Posner cello
Olli Mustonen piano
Dit concert maakt deel uit van de serie Kleine Zaal Melange.
Benjamin Britten (1913-1976)
Reveille (1937)
voor viool en piano
Olli Mustonen (1967)
Pianokwintet (2015)
Drammatico e passionato
Quasi una passacaglia
Finale
pauze ± 20.45 uur
Edward Elgar (1857-1934)
Pianokwintet in a kl.t., op. 84 (1919)
Moderato – Allegro
Adagio
Andante – Allegro
einde ± 22.00 uur
Toelichting
Benjamin Britten (1913-1976)
Reveille
Wie uit zichzelf vroeg uit de veren is, associeert het ochtendgloren eerder met rust en gekwinkeleer dan met militair geschal. Zo ook Benjamin Britten, die bekend stond als ochtendmens, in tegenstelling tot zijn goede vriend Antonio Brosa, de Spaanse violist met wie hij in 1936 zijn Zesde voor viool en piano in première bracht voor de microfoons van de BBC – om tien over half elf in de ochtend. Dat Brosa moeite had om ’s ochtends zijn bed uit te komen was een publiek geheim.
De titel Reveille voor de ‘showstopper’ die Britten een jaar later voor Brosa componeerde is dan ook typisch Britse humor, net als de speelaanwijzing ‘- e pigro’: rustig gaande, breeduit en lui. Het stuk wordt bovendien bijna helemaal met een op de snaren gespeeld. Gelukkig was de première op 12 april 1938 in de Londense Wigmore Hall na half negen ’s avonds, want om alle virtuoze loopjes, dubbelgrepen, ’s met de linkerhand en andere hoogstandjes te kunnen spelen mag de solist bepaald niet slaperig zijn.
De pianist begeleidt bescheiden op de achtergrond terwijl de violist na een lazy begin de kwetterende vogels imiteert. Pas aan het eind, als iedereen goed wakker is, mag de demper eraf. De bladmuziek werd pas in 1983 uitgegeven; na lange tijd zoek te zijn geweest werd het handgeschreven manuscript teruggevonden in de archieven van de BBC.
Olli Mustonen (1967)
Pianokwintet
Wigmore Hall, gebouwd in 1901 in het hartje van Londen als concertzaal voor pianofabrikant Bechstein, was in de jaren twintig en dertig al een belangrijk podium voor componisten als Benjamin Britten en speelt nog steeds een grote rol in eigentijdse muziek. In 2015 was de kamermuziekzaal mede-opdrachtgever voor het driedelige Pianokwintet van de Finse pianist en componist Olli Mustonen.
Hij liet zich inspireren door de historische roman van zijn landgenoot Mika Waltari over de val van het Byzantijnse Rijk. ‘Waltari schreef alsof je er zelf bij was. Onbewust moet dat verhaal in mijn hoofd gezeten hebben toen ik het pianokwintet componeerde. Vooral het turbulente eerste deel zit vol drama.’ Voor Mustonen is muziek als een vliegend tapijt dat je meeneemt op reis; als je tijdens een concert gewoon op je stoel in de concertzaal bent gebleven is er iets niet goed gegaan.
Tegelijkertijd is componeren voor hem een combinatie van intuïtie en ambacht. In het tweede deel, met de aanwijzing ‘Quasi una passacaglia’, is te horen dat de componist opgroeide in een huis vol oude muziek. Mustonen leerde noten lezen door Bachs Klavierbüchlein für Anna Magdalena te spelen op een klavecimbel. In dit deel geven verschillende stemmen het in verschillende variaties aan elkaar door, naar het oude ambacht van Johann Sebastian Bach. Mustonen: ‘Het derde deel begint mysterieus, bijna alsof de muziek het opgeeft. Na drie signalen, als een soort ritueel, volgt een hymne-achtige .
Nadat alle hoop verloren leek komt het licht terug en eindigt de muziek vol vreugde, als een reis van het donker naar het licht. Net als bij Beethoven. De komende jaren zal ik overigens alle pianosonates van Beethoven in Wigmore Hall spelen.’
Edward Elgar (1857-1934)
Pianokwintet
Ook het pianokwintet van Sir Edward Elgar ging in Wigmore Hall in première, op 21 mei 1919. Vijf kilometer verderop had de componist op het toppunt van zijn roem een statige stadsvilla gekocht in de rijke buurt Hampstead, maar hij was er niet gelukkig. In 1917 besloot hij een cottage te huren in de bossen nabij het pittoreske dorpje Fittleworth in Sussex, in zijn eigen woorden ‘ver van de wereld, in vrede, overvloed en rust’. Hij liet er een piano bezorgen en zijn creatieve geest begon weer te stromen.
Te voet en op de fiets verkende hij de omgeving en zijn vrouw schreef in haar dagboek dat hij geïnspireerd raakte door een groepje kronkelige bomen. Volgens een legende waren het Spaanse monniken, die als straf voor hun zondige gedrag in bomen waren veranderd. Mogelijk is de legende een verzinsel van Algernon Wood, een schrijver van spookverhalen waar Elgar groot fan van was.
Hoe dan ook, in Elgars Pianokwintet zijn in het eerste deel inderdaad Spaanse klanken te horen, bijvoorbeeld als de twee violen een duet aanheffen. Aan Ernest Newman, de recensent van de Manchester Guardian aan wie hij het et opdroeg, schreef Elgar bovendien dat hij spookachtige muziek had gecomponeerd. De langzame openingsmelodie van de piano deed de criticus van de Musical Times zelfs denken aan monnikengezang. Elgar was er zich van bewust dat hij geen vernieuwende muziek had gecomponeerd, maar het kwintet zat in zijn eigen woorden ‘vol gouden klank’ en hij was er zeer tevreden over.
Elgar was er zich van bewust dat hij geen vernieuwende muziek had gecomponeerd, maar het kwintet zat ‘vol gouden klank’.
In de prachtig gedragen ën van het tweede deel klinkt diepe genegenheid door zoals we dat ook kennen uit Nimrod. Het derde deel is een stuk opgewekter, maar ook hier klinkt weer de spookachtige langzame melodie uit de introductie voordat Elgar zich vol energie naar het einde spoedt.
door Carine Alders
Biografie
Amsterdam Sinfonietta, strijkorkest
Amsterdam Sinfonietta, opgericht in 1988, geeft zo’n 65 concerten per jaar in binnen- en buitenland met strijkersrepertoire van de tot opdrachtcomposities en nieuwe arrangementen. De uitvoeringen staan meestal onder leiding van concertmeester en sinds 2003 ook artistiek leider Candida Thompson. De strijkers trekken op met vooraanstaande solisten, onder wie violiste Simone Lamsma, cellisten Kian Soltani en Sol Gabetta en pianisten Lucas en Arthur Jussen, Fazıl Say en Beatrice Rana.
Een tournee met Janine Jansen met De vier jaargetijden van Vivaldi werd in 2022 bekroond met De Ovatie van de VSCD. Amsterdam Sinfonietta gaat ook graag grensverleggende samenwerkingen aan – recent met cellist Abel Selaocoe – en integreert in zijn programma’s film, dans of theater. De discografie omvat titels als The Mahler Album, The Argentinian Album, Lento Religioso en Tides of Life (met Thomas Hampson), maar ook Franse chansons met Thomas Oliemans en producties met De Dijk, Jonathan Jeremiah en Rufus Wainwright.
In samenwerking met Het Concertgebouw zijn er sinds 2005 KleuterSinfonietta-voorstellingen, zoals volgende maand weer StuiterStokken. Het Concertgebouwdebuut van Amsterdam Sinfonietta dateert van 28 maart 1993, en in seizoen 2023/2024 was het gezelschap Spotlight-artiest van de Eigen Programmering. Het vorige Concertgebouwoptreden was op 14 november jongstleden kamermuziek in de samen met pianist/componist Olli Mustonen.
Olli Mustonen, piano
De Fin Olli Mustonen is pianist, en componist. Hij begon op vijfjarige leeftijd met muzieklessen en studeerde later piano bij Eero Heinonen. Als componist bekwaamde hij zich bij Einojuhani Rautavaara. Hij werd uitgenodigd als solist door vele grote orkesten, waaronder de Berliner Philharmoniker, de New York Philharmonic en het Koninklijk Concertgebouworkest (1993, voor Rachmaninoffs Paganini-rapsodie).
Daarnaast gaf hij s en speelde hij kamermuziek in onder meer Carnegie Hall in New York en het Sydney House en tijdens internationale festivals. Met cellist Steven Isserlis vormt de pianist al meer dan dertig jaar een vast duo. Olli Mustonen componeerde talloze werken die wereldwijd worden uitgevoerd, met als bekendste voorbeelden de voor en piano (2006), Nonetto I (1995), Nonetto II (2000) en het Pianokwintet (2015).
Werk van eigen hand dirigeerde hij bij gezelschappen als het Filharmonisch Orkest van Tampere, het Filharmonisch Orkest van Helsinki en het Australian Chamber Orchestra. Sinds 2023 is Olli Mustonen eerste gast-dirigent van het Laplands Kamerorkest. In Nederland was hij recentelijk te gast op de Strijkkwartet Biënnale Amsterdam en het Stiftfestival. De laatste keer dat Olli Mustonen optrad in Het Concertgebouw was in de op 23 maart 2017, met onder andere de Nederlandse première van zijn Pianokwintet.



