Nederlandse premières bij het Koninklijk Concertgebouworkest

Toen Peter Eötvös in 2016 een gezamenlijke opdracht kreeg van de vier grootste Italiaanse orkesten, koos hij ervoor om het orkestwerk in kwestie te verbinden met de humanitaire tragedie die zich op dat moment in volle hevigheid op de Middellandse Zee afspeelde.

De dagelijkse nieuwsbeelden van Afrikaanse en Midden-Oosterse vluchtelingen, opeengepakt in nauwelijks zeewaardige vaartuigen die de gevaren van de zee trotseren in de flinterdunne hoop het vasteland te bereiken, inspireerden Eötvös om de tragische – en vaak noodlottige – ervaringen van deze mensen in zijn compositie centraal te plaatsten.

Het zijn de naamloze slachtoffers – ‘vittime senza nome’ – die hier geëerd worden, maar toch hoedt Eötvös zich ervoor zijn werk een ‘requiem’ te noemen, naar eigen zeggen uit respect voor de diverse religieuze achtergronden van de naamloze slachtoffers in kwestie.

Van de tedere soloviool die het werk inzet tot de eenzame uitstervende noten van de trompet aan het slot pendelt het werk tussen intieme solo­passages en grotere orkestrale momenten, alsof de componist heel nadrukkelijk het individu tegenover de verschrikkingen plaatst die hij ontvlucht en die hij – in gammele bootjes op de Middellandse Zee – al vluchtend ook tegemoet snelt.

Eötvös zelf spreekt in dit verband van verschillen in massa: het contrast dat hij in de televisiebeelden zag tussen de individuele gezichten van de vluchtelingen en de dichte massa mensen die bij elkaar geperst zat in bootjes. Het lag voor de hand dat te vertalen naar verschillen in orkestrale textuur.

Het werk bestaat uit drie titelloze delen, waarbinnen telkens segmenten met verschillend karakter elkaar afwisselen. Een wrange sfeer is nooit ver, vooral in de marsachtige momenten in het eerste en tweede deel, waar de groteske uitvergroting van de muzikale gestes even aan de late György Ligeti doet denken.

In het derde deel neemt bezinnend materiaal de overhand, met een koraalachtig thema, de terugkeer van de elegische vioolsolo, maar ook jachtige polyritmische passages.

Als componist-dirigent weet Eötvös ook bijzonder treffende, geraffineerde kleurcombinaties uit het orkest te halen, zoals die van een altvioolsolo met koebellen in het tweede deel.

Centraal in akin, te vertalen als ‘verwant’, van Michel van der Aa staat het idee van energie, gevat in een dynamische interactie tussen de twee solisten en het orkest. Van der Aa heeft zijn reputatie in belangrijke mate te danken aan zijn werk met muziektheater en vernieuwende multimediaprojecten. De sporen daarvan schemeren ook door in een abstract, concertant werk als dit, in de quasi dramaturgische opbouw en een gevoel voor theatrale impact.

De solisten worden protagonisten, ze delen materiaal met elkaar en met het orkest en worden zo elkaars alter ego’s. Evenzeer loopt materiaal vast in herhalende loops die bruusk worden afgebroken of wordt dominant materiaal in de woorden van de componist ‘aangevallen’ door contrasterend materiaal. Allemaal zijn het in wezen theatrale aspecten die muzikale intensiteit koppelen aan een dramatische expressie.

Michel van der Aa schreef het werk specifiek voor de talenten van violiste Patricia Kopatchinskaja en celliste Sol Gabetta, in wie hij naast hun technische kwaliteiten vooral de kwaliteiten als performer herkent. Daarnaast voelt hij zich verwant met hun vermogen om wars van allerlei traditionele genre-afbakeningen steeds vol intensiteit de kern van de muziek op te zoeken.

Het werk bestaat uit twee delen, waarvan de componist het tweede beschrijft als een ‘soort hogedrukpan’: de spanning die in het eerste deel geleidelijk wordt opgevoerd bereikt in het tweede deel een kookpunt. Het werk begint contemplatief, met lange melodische lijnen die steeds meer in elkaar verstrikt raken, waardoor geleidelijk aan de spanning opgevoerd wordt.

Dit legt de basis voor het tweede deel, waarin voortdurend een zo hoog mogelijke energie wordt vastgehouden. Alleen op momenten dat die energie te hoog wordt, of de muziek lijkt te stokken in uitzichtloze loops, zijn er plotse onderbrekingen, wat de componist vergelijkt met het ontsnappingsventiel van een hogedrukpan, waarna de muzikale actie al snel weer het kookpunt opzoekt.

Een bijzondere rol in dit werk is weggelegd voor drie slagwerkers. Zij spelen in verschillende lagen, die andere tempo’s suggereren, als vliegwieltjes in een mechaniek die allemaal op andere snelheden ronddraaien. Van der Aa legt op die manier een polyritmische gelaagdheid onder de oppervlakte van de muziek, waarbij telkens een van die lagen naar de oppervlakte schuift en ook weer kan verdwijnen. Zo bouwt hij een veelgelaagde textuur, die de compositie een caleidoscopische indruk verleent.

Het Koninklijk ­Concertgebouworkest verzorgt op donderdag 9 mei de ­wereldpremière van akin in Keulen, in het kader van het festival Acht Brücken.

Met zijn Concert voor orkest had Witold Lutosławski een wat ambigue relatie. Geschreven aan het begin van zijn carrière, als reactie op de ban die hem na zijn al te modern geachte Eerste symfonie had getroffen, past het werk helemaal in de neoklassieke, gematigd-modernistische stijl die zoveel componisten op dat moment hanteerden.

De combinatie van klassieke vormen met een grootse symfonische schriftuur en de verwerking van Poolse folkloristische elementen suggereren dat op vele vlakken Béla Bartóks gelijknamige werk (dat slechts elf jaar eerder werd gecreëerd) een inspirerend model kan zijn geweest voor de jonge Lutosławski.

Naarmate hij echter in de daaropvolgende jaren in werken als Jeux Venitiens (1961) en het Strijkkwartet (1964) steeds meer opschoof naar radicalere avant-gardistische elementen – Polen was in de jaren 1960 veel toleranter naar muzikale vernieuwingen dan de andere landen van het toenmalige Oostblok – nam Lutosławski afstand van de ‘naïeve’ folkloristische stijl van het Concert voor orkest. Niettemin blijft het één van zijn meest gespeelde orkestwerken.

Zoals in veel neoklassieke werken gebeurt, gebruikt Lutosławski in het werk vormen uit de Barok. Het werk bestaat uit drie delen: na een tweedelige ouverture (Intrada) volgt het scherzo-achtige Capriccio notturno, dat onderbroken wordt door een melodieus Arioso. Het slotdeel is drieledig: het bestaat uit een Passacaglia, een Toccata en ten slotte een majestueus koraal. Die barokke vormen worden gecombineerd met melodieën die uit Poolse volksmuziek zijn afgeleid.

De traditionele vormen en herkenbare melodieën worden echter gecombineerd met vreemde elementen: onverwachte akkoorden, dwarse ritmische details en destabiliserende dissonanten. Nergens blijkt dat duidelijker dan aan het begin van het werk, waar een harde, dreunende puls in de pauken een verbeten, grimmige sfeer aan de muziek geeft, die wat aan Sjostakovitsj doet denken.

De wervelende energie van het Capriccio en de flitsende Toccata in het slotdeel bieden een tegenwicht voor het sombere eerste deel, waarna Lutosławski afsluit met de plechtige grootsheid van het koraal. Daarin krijgen de Poolse traditionele melodieën een triomfantelijke glans mee.