Mozart! Rolando Villazón, Lenneke Ruiten, Maarten Engeltjes & PRJCT Amsterdam
PRJCT Amsterdam
Maarten Engeltjes dirigent/countertenor
Lenneke Ruiten sopraan
Rolando Villazón tenor
Andreas Wolf bas-bariton
Dit concert wordt voorzien van boventiteling.
Het orkest speelt uit gereduceerde versies van de partituren die zijn gemaakt door Jonathan Lyness.
Ook interessant:
- Interview Maarten Engeltjes
- De opkomst en neergang van muziekhoofdstad Wenen
MOZART!
Wolfgang Amadeus Mozart (1756-1791)
Intrada
uit ‘Apollo et Hyacinthus’, KV 38 (1767)
Concertaria ‘Va dal furor portata’, KV 21 (1765)
Rolando Villazón
Aria ‘Già dagli occhi’
uit ‘Mitridate, re di Ponto’, KV 87 (1770)
Maarten Engeltjes
Duet ‘Discede crudelis’
uit ‘Apollo et Hyacinthus’
Lenneke Ruiten en Maarten Engeltjes
Aria ‘Deh vieni alla fenestra’
uit ‘Don Giovanni’, KV 527 (1787)
Andreas Wolf
Aria ‘Voi che fausti’
uit ‘Il re pastore’, KV 208 (1775)
Rolando Villazón
Aria ‘Venga pur’
uit ‘Mitridate, re di Ponto’, KV 87 (1770)
Maarten Engeltjes
Aria ‘Madamina, il catalogo è questo’
uit ‘Don Giovanni’, KV 527 (1787)
Andreas Wolf
Recitatief ‘Alfin siam liberati’ en duet ‘La ci darem la mano’
uit ‘Don Giovanni’, KV 527 (1787)
Lenneke Ruiten en Andreas Wolf
Concertaria ‘Con ossequio, con rispetto’, KV 210 (1775)
Rolando Villazón
Ouverture
Aria ‘Non più andrai’
Andreas Wolf
Terzet ‘Cosa sento’
Lenneke Ruiten, Maarten Engeltjes en Andreas Wolf
Aria ‘Voi che sapete’
Maarten Engeltjes
Recitatief ‘E Susanna non vien!’ en aria ‘Dove sono i bei momenti’
Lenneke Ruiten
uit ‘Le nozze di Figaro’, KV 492 (1786)
Aria ‘Papagena! Papagena! Papagena!’
Rolando Villazón
Duet ‘Papageno, Papagena’
Lenneke Ruiten en Rolando Villazón
uit ‘Die Zauberflöte’, KV 620 (1791)
er is geen pauze
einde ± 21.45 uur
Toelichting
Toelichting
Door Clemens Romijn
De liefde blij en droef
Het blijft een fascinerend thema sinds er mensen rondlopen op aarde: de Liefde. En dan natuurlijk inclusief de vele kanten ervan: Wel en Wee, Verre Liefde, Niet-beantwoorde Liefde, Standverschillen, Loyaliteit, Afwijzing, Jaloezie, Ontrouw, Haat, Wraak en nog veel meer. Wolfgang Amadeus Mozart boog zich al heel vroeg over dit meest geliefde uit de , het prestigieuze, geliefde en aanschouwelijke genre dat alle kunsten en vele soorten muziek bij elkaar bracht. In dit programma is een bloemlezing te horen uit de kwart eeuw operamuziek die uit Mozarts pen vloeide: negen ’s, drie duetten en een uit zes van zijn vroegste tot zijn laatste opera’s, plus twee op zichzelf staande concertaria’s en twee ouvertures.
Jeugdwerken
Om te beginnen klinkt er muziek uit een éénakter die Mozart op zijn elfde schreef voor een Latijnse schoolkomedie voor de universiteit van Salzburg: Apollo et Hyacinthus. In het liefdesverhaal uit de Metamorfosen van Ovidius is de hoofdpersoon en geliefde van Melia, Hyacinthus, uit jaloezie vermoord door een rivaal. Maar Apollo, de god van de muziek en de kunsten, zorgt ervoor dat hij niet sterft maar in een bloem verandert. Moraal: de liefde is sterker dan de dood. Hier klinkt de ouverture en verderop een duet ‘Discede crudelis’ (‘Scheer je weg, wreedaard!’) waarin de mooie Melia de god Apollo de wind van voren geeft, al zullen zij uiteindelijk trouwen. Na afloop van de voorstelling in mei 1767 speelde de elfjarige Wolfgang nog tot in de nacht klavecimbel voor het publiek.
Nog maar een jongetje van negen (!) was Mozart toen hij in Londen in 1765 zijn eerste vocale werk met orkest componeerde, de concertaria Va dal furor portata. In de tekst vol liefdesrazernij (‘furor’ is Italiaans voor ‘woede’) is Massimo aan het woord, een personage uit het al door onder anderen Händel, Gluck en Hasse op muziek gezette Ezio van librettist Pietro Metastasio. Wolfgangs vader Leopold had al snel door hoe goed zijn zoontje was in het muzikaal uitwerken van contrasterende stemmingen en sferen.
Natuurlijk was Leopold erop gebrand Wolfgang mee te nemen naar Italië, jong genoeg om als een spons alle muzikale indrukken in zich op te zuigen. Italië was immers het land met de nieuwste modes op muziekgebied, vooral wat betreft opera. Zo schreef Mozart tijdens de eerste reis op zijn veertiende zijn eerste complete opera voor een professioneel operatheater: Mitridate, re di Ponto (‘Mitridate, koning van Pontus’). De première in Milaan op 26 december 1770 was Mozarts eerste grote succes als operacomponist. In de aria ‘Già dagli occhi’ is Farnace, een van de zoons van Mitridate, eerst verliefd maar dan tot bezinning gekomen – liefde maakt blind, maar nu is het tijd voor de rede. En in de aria ‘Venga pur’ trotseert Farnace zijn vader en verklaart hij dat hij niet bang is voor diens woede en wraak, het zal hem alleen maar sterker maken.
De overmoed van Don Juan
Mozart was een jonge dertiger toen hij in 1787 Don Juan ten tonele voerde. De beruchte verleider heeft lak aan goden en geboden, handelt volgens zijn eigen ‘natuurlijke rechten’ en kan alleen door bovennatuurlijke krachten neergehaald worden. In de aria ‘Deh vieni alla finestra’ is de charmeur ‘aan het werk’ in een met – uiteraard – gitaarbegeleiding: ‘Kom aan het venster, schoonheid, troost mij, verlos me van mijn verdriet, anders zou ik sterven hier beneden, je lippen zijn als honing, gun me één blik’ enzovoort.
In de befaamde bas-aria ‘Madamina, il catalogo è questo’ uit Don Giovanni staat dienaar Leporello te pochen over de duizenden liefdesveroveringen van zijn baas – onder vermelding van afkomst, rang en stand, de kleur van huid, haren en ogen, leeftijd, en zelfs de seizoenen. Kortom: ‘Als ze een jurk draagt, weet je wat hij doet!’ In het sensuele duet ‘La ci darem la mano’ probeert Don Juan de wonderschone Zerlina over te halen zich met hem op een beschutte plek terug te trekken, om ‘hem haar hand te geven’.
De herderskoning
Dan muziek die Mozart op zijn negentiende componeerde voor het bezoek aan Salzburg in 1775 van aartshertog Maximillian Franz, de jongste zoon van keizerin Maria Theresia. In Il re pastore (‘De herderskoning’) leeft de herder Aminta ten tijde van Alexander de Grote een eenvoudig leven, gelukkig naast de nimf Elisa. Maar hij blijkt een koningszoon te zijn en komt alsnog op de troon, met Elisa als koningin. Nobele plicht tegenover de onschuld van het landelijke leven was een geliefd thema in het tijdperk van de Verlichting. In de aria ‘Voi che fausti’ is Alexander de Grote zelf aan het woord.
Een wijs man?
In de concertaria Con ossequio, con rispetto, geschreven in Salzburg in 1775, buigt de tenor uit respect nederig zijn hoofd voor ‘een man van perfecte wijsheid’, maar denkt er intussen het zijne van: wat een trots, onkunde en beestachtigheid!
De edelman ontmaskerd
In de revolutionaire komische opera Le nozze di Figaro (‘De bruiloft van Figaro’) nam de 35-jarige Mozart de adel waarmee hij zoveel verkeerde flink op de korrel. De bedienden Figaro en Susanna gaan binnenkort trouwen, maar worden gedwarsboomd door hun graaf Almaviva, die Susanna heel slinks als een extra liefje probeert in te palmen. Uiteindelijk wordt de rokkenjager door zijn eigen vrouw en het personeel ontmaskerd en wint de burger het van de edelman. De Ouverture schept met haar fluisterende begin al meteen de sfeer van intrige, chantage en adellijke zwendel.
In de aria ‘Non più andrai’ plaagt Figaro de jonge page Cherubino die naar een regiment ver weg wordt gestuurd, uit de buurt van de gravin met wie hij zo dweept. Dat alles onder ironische muziek in C groot. Ook in het vermakelijke terzet ‘Cosa sento’ is na alle roddel en achterklap de verliefde Cherubino het onderwerp van gesprek. In de aria ‘Voi che sapete’ die de verwarde Cherubino voor de gravin schreef, is hij zelf aan het woord: ‘U, dames, weet wat liefde is, is dat nou waar ik aan lijd?’
Een toverfluit
Die Zauberflöte ging amper tien weken voor Mozarts dood in première in Wenen. Het publiek kreeg hier een komische en tegelijk ernstige vertelling voorgeschoteld rond een magisch muziekinstrument: de panfluit. De bespeler is een clowneske figuur, de vogelvanger Papageno, om zijn ongecompliceerde aard vaak de lieveling van het publiek. Naast hem treden klassieke goeden en kwaden op, een boosaardige koningin en een milde en rechtvaardige hogepriester. Zijn beste vangst doet de vogelvanger met zijn Papagena, met wie hij een probleemloos huiselijk geluk wil beleven. Dat zonnige vooruitzicht is te horen in de aria van de vogelvanger ‘Papagena! Papagena! Papagena!’ en in het innige duet met zijn liefje, ‘Papageno, Papagena’.
Biografie
PRJCT Amsterdam, ensemble
Het in 2017 opgerichte gezelschap PRJCT Amsterdam staat voor een vindingrijke programmering, waarvoor artistiek leider Maarten Engeltjes graag samenwerking zoekt met internationaal bekende solisten. In september 2017 presenteerde de groep zijn eerste project Tranen van een moeder, m het Stabat Mater en met een voordracht van schrijver P.F. Thomése.
Op 9 februari 2021 herhaalden ze dit in de van Het Concertgebouw, en in november 2024 bracht het ensemble deze muziek van Pergolesi en Vivaldi nogmaals met sopraan Carolyn Sampson.
In de zomer van 2018 maakte PRJCT Amsterdam programma’s rond Vivaldi en Händel voor het festival Wonderfeel en het oudemuziekfestival van Sintra (Portugal). Later dat jaar toerde het met ‘vergeten ’s’ van Johann Sebastian Bach, in 2019 uitgebracht op cd. Ook Nicht mehr hier, met muziek van Buxtehude en Bach over de dood, kwam uit op cd. Veel lof was er vervolgens voor de tournee If Music Be the Food of Love met Andreas Scholl.
De afgelopen jaren werd PRJCT Amsterdam uitgenodigd door onder meer het Bachfest Leipzig en de Thüringer Bachwochen. Het Mozart-programma met Lenneke Ruiten, Rolando Villazón en Andreas Wolf dat in mei 2024 klonk in de , bracht PRJCT Amsterdam ook naar de Kölner Philharmonie. Het Concertgebouwdebuut was een programma vol Venetiaanse muziek in de op 15 november 2019; het vorige optreden was een Händelprogramma in de Grote Zaal met sopraan Jeanine De Bique op 11 maart jongstleden.
Maarten Engeltjes, countertenor/dirigent
Maarten Engeltjes zong vanaf zijn vierde jaar als jongenssopraan, maakte op zijn zestiende zijn debuut als in Bachs Matthäus-Passion en studeerde in 2007 cum laude af aan het Koninklijk Conservatorium in Den Haag. Hij werkte als solist met en als Emmanuelle Haïm, Vladimir Jurowski, William Christie, Jordi Savall, Reinbert de Leeuw, Markus Stenz en Lars Ulrik Mortensen.
Hij zong in Bachs Hohe Messe en Weihnachtsoratorium bij de Akademie für Alte Musik Berlin, Pergolesi’s Stabat Mater bij Concerto Köln en Händels Messiah bij de Accademia Nazionale di Santa Cecilia in Rome.
Actuele highlights zijn een zevenjarige Bachcyclus met Les Arts Florissants onder leiding van Paul Agnew, Bachcantates in Praag en Leipzig met Ton Koopman en zijn Amsterdam Baroque Orchestra, Händels Israel in Egypt met het NDR Chor onder leiding van Klaas Stok en – in december 2024 onder leiding van Ton Koopman – zijn debuut bij de New York Philharmonic in Händels Messiah.
Het podium betrad Maarten Engeltjes bij de Opéra de Marseille, de Opéra Comique in Parijs, het Boston Early Music Festival, het Tokyo Metropolitan Theatre en De Nationale Opera in Amsterdam.
In de Eigen Programmering van Het Concertgebouw was hij sinds 2008 meermaals te gast, onder meer op 27 oktober 2024 in Händels Esther met het Amsterdam Baroque Orchestra ter gelegenheid van Ton Koopmans tachtigste verjaardag. In 2017 richtte de zanger zijn eigen ensemble PRJCT Amsterdam op, dat hij ook dirigeert.
Lenneke Ruiten, sopraan
Lenneke Ruiten studeerde zang bij Maria Rondèl en Meinard Kraak aan het Koninklijk Conservatorium in Den Haag en aan de Bayerische Theaterakademie in München. Ook voltooide ze een opleiding tot fluitist. Op het Internationaal Vocalisten Concours in Den Bosch was ze in 2002 meervoudig prijswinnaar.
In concert- en repertoire zong ze onder meer bij de English Baroque Soloists en The Monteverdi Choir, de Akademie für Alte Musik Berlin, de Wiener Philharmoniker en Symphoniker, het Symphonieorchester des Bayerischen Rundfuks, het Mahler Chamber Orchestra, het Mozarteum Orchester en het Concertgebouw Kamerorkest.
Een grote passie is ook het . zong de sopraan in het Theater an der Wien, het Staatstheater Stuttgart, de Scala in Milaan, De Munt in Brussel en het Théâtre des Champs-Elysées in Parijs en op de Salzburger Festspiele, het Festival d’Aix-en-Provence en de BBC Proms. Haar eerste grote rol bij De Nationale Opera in Amsterdam was in december 2015 die van Konstanze in een productie van Mozarts Die Entführung aus dem Serail, hernomen in seizoen 2016/2017.
Bij het Concertgebouworkest debuteerde Lenneke Ruiten in februari/maart 2024 in Brahms’ Ein deutsches Requiem onder leiding van Dinis Sousa en keerde ze in april 2024 terug met Händels solocantate Il delirio amoroso onder leiding van Emmanuelle Haïm. In de was ze in mei 2024 bovendien te horen in een Mozart-programma van PRJCT Amsterdam.
Rolando Villazón, tenor
Rolando Villazón zat op het conservatorium in zijn geboortestad Mexico Stad voordat hij doorstroomde naar de studio’s van Pittsburgh en San Francisco. Nadat de tenor in 1999 op Plácido Domingo’s ‘Operalia’ onder meer de Prize en de publieksprijs had gewonnen, debuteerde hij nog datzelfde jaar in Genua, Parijs en Berlijn.
Hij werd al gauw een frequente gast aan de grote operahuizen en op de festivals van Bregenz, Glyndebourne, Orange en Bremen, het Klara Festival (Brussel) en – sinds 2005 – de Salzburger Festspiele.
s gaf hij met pianisten als Daniel Barenboim en Gerold Huber, orkesten wereldwijd nodigden hem uit en met Christina Pluhar en haar ensemble L’Arpeggiata werkt hij geregeld samen. Openluchtconcerten met Plácido Domingo en Anna Netrebko op de Waldbühne in Berlijn (WK Voetbal 2006) en op Schönbrunn in Wenen (EK Voetbal 2008) werden door miljoenen mensen live op tv gevolgd.
Rolando Villazón verkocht meer dan twee miljoen platen; onderdeel van zijn veelvuldig bekroonde discografie is een zevendelige Mozart-cyclus met Yannick Nézet-Séguin. In 2011 maakte de zanger in Lyon zijn debuut als regisseur en in die hoedanigheid werkte hij voor het Festspielhaus Baden-Baden, de Wiener Volksoper, het Théâtre des Champs-Élysées in Parijs en de Salzburger Festspiele (Rossini’s Il barbiere di Siviglia, 2022). Recente hoogtepunten zijn de titelrol in Monteverdi’s L’Orfeo in Bayreuth en Dresden, zijn terugkeer aan de Metropolitan Opera in New York als Papageno in Die Zauberflöte van Mozart en Wagner (Loge in Das Rheingold) aan de Berliner Staatsoper.
Met harpist Xavier de Maistre tourt de tenor met het recital Serenata Latina en hij neemt deel aan operagala’s in München, Monte Carlo en Oviedo. Rolando Villazón is tv-presentator voor BBC, ZDF en Arte, heeft een eigen show voor KlassikRadio (Duitsland), verscheen in speelfilms, schreef drie romans en is artistiek directeur van de Stiftung Mozarteum in Salzburg.
Zijn laatste optreden in Het Concertgebouw was op 14 december 2015 in een programma met Cecilia Bartoli.
Andreas Wolf, bariton
Na zijn studie bij Heiner Eckels en Thomas Quasthoff vestigde Andreas Wolf zijn naam in zalen als de Philharmonie de Paris, het Barbican Center in Londen, de Philharmonie in Berlijn, het Lincoln Center in New York en de Herkulessaal in München.
Tot zijn -engagementen van de afgelopen seizoenen behoren Mozarts Così fan tutte bij het Teatro Real in Madrid, De Munt in Brussel en de Wiener Festwochen, Don Giovanni aan De Munt en het Staatstheater Stuttgart, Le nozze di Figaro in Madrid en aan de Opéra National du Rhin en Die Zauberflöte aan het Grand Théâtre de Genève.
Met de Staatsoper München heeft de Duitse bas-bariton een hechte band: hij stond er onder meer in Bizets Carmen, Richard Strauss’ Ariadne auf Naxos en Schrekers Die Gezeichneten. In Händels Serse tourde hij met il Pomo d’Oro. s geeft Andreas Wolf met pianist Kit Armstrong.
In Het Concertgebouw was hij onder meer te horen in Bachs Matthäus-Passion – met de Nederlandse Bachvereniging, het Nederlands Kamerorkest en het Amsterdam Baroque Orchestra & Choir – en diens Weihnachtsoratorium met het Nederlands Kamerkoor en Concerto Köln. In oktober 2024 zong hij in Händels Esther met het Amsterdam Baroque Orchestra & Choir ter gelegenheid van Ton Koopmans tachtigste verjaardag, en in een programma met werken van Bach en Händel door het het Concertgebouworkest. Op 2 april jongstleden was hij in de een van de solisten in Beethovens Negende symfonie door het Symfonieorkest Vlaanderen en het Estonian Philharmonic Chamber Choir.