Mozart! Rolando Villazón, Lenneke Ruiten, Maarten Engeltjes & PRJCT Amsterdam

PRJCT Amsterdam
Maarten Engeltjes dirigent/countertenor
Lenneke Ruiten sopraan
Rolando Villazón tenor
Andreas Wolf bas-bariton

Dit concert wordt voorzien van boventiteling.

Het orkest speelt uit gereduceerde versies van de partituren die zijn gemaakt door Jonathan Lyness.

Ook interessant:
- Interview Maarten Engeltjes
- De opkomst en neergang van muziekhoofdstad Wenen

MOZART!

Wolfgang Amadeus Mozart (1756-1791)

Intrada
uit ‘Apollo et Hyacinthus’, KV 38 (1767)

Concertaria ‘Va dal furor portata’, KV 21 (1765)
     Rolando Villazón

Aria ‘Già dagli occhi’
uit ‘Mitridate, re di Ponto’, KV 87 (1770)
     Maarten Engeltjes

Duet ‘Discede crudelis’
uit ‘Apollo et Hyacinthus’
     Lenneke Ruiten en Maarten Engeltjes

Aria ‘Deh vieni alla fenestra’
uit ‘Don Giovanni’, KV 527 (1787)
     Andreas Wolf

Aria ‘Voi che fausti’
uit ‘Il re pastore’, KV 208 (1775)
     Rolando Villazón

Aria ‘Venga pur’
uit ‘Mitridate, re di Ponto’, KV 87 (1770)
     Maarten Engeltjes

Aria ‘Madamina, il catalogo è questo’
uit ‘Don Giovanni’, KV 527 (1787)
     Andreas Wolf

Recitatief ‘Alfin siam liberati’ en duet ‘La ci darem la mano’
uit ‘Don Giovanni’, KV 527 (1787)
     Lenneke Ruiten en Andreas Wolf

Concertaria ‘Con ossequio, con rispetto’, KV 210 (1775)
     Rolando Villazón

Ouverture 
Aria ‘Non più andrai’
     Andreas Wolf

Terzet ‘Cosa sento’
     Lenneke Ruiten, Maarten Engeltjes en Andreas Wolf

Aria ‘Voi che sapete’
     Maarten Engeltjes

Recitatief ‘E Susanna non vien!’ en aria ‘Dove sono i bei momenti’
     Lenneke Ruiten
uit ‘Le nozze di Figaro’, KV 492 (1786)

Aria ‘Papagena! Papagena! Papagena!’
     Rolando Villazón

Duet ‘Papageno, Papagena’
     Lenneke Ruiten en Rolando Villazón
uit ‘Die Zauberflöte’, KV 620 (1791)

er is geen pauze
einde ± 21.45 uur

Toelichting

Toelichting

door Clemens Romijn

De liefde blij en droef

Het blijft een fascinerend t­hema sinds er mensen rondlopen op aarde: de Liefde. En dan natuurlijk inclusief de vele kanten ervan: Wel en Wee, Verre Liefde, Niet-­beantwoorde Liefde, Standverschillen, Loyaliteit, Afwijzing, Jaloezie, Ontrouw, Haat, Wraak en nog veel meer. Wolfgang Amadeus Mozart boog zich al heel vroeg over dit meest geliefde uit de , het prestigieuze, geliefde en aanschouwelijke genre dat alle kunsten en vele soorten muziek bij elkaar bracht. In dit programma is een bloemlezing te horen uit de kwart eeuw operamuziek die uit Mozarts pen vloeide: negen ’s, drie duetten en een uit zes van zijn vroegste tot zijn laatste opera’s, plus twee op zichzelf staande concertaria’s en twee ouvertures. 

Jeugdwerken

Om te beginnen klinkt er muziek uit een éénakter die Mozart op zijn elfde schreef voor een Latijnse schoolkomedie voor de universiteit van Salzburg: Apollo et Hyacinthus. In het liefdesverhaal uit de Metamorfosen van Ovidius is de hoofdpersoon en geliefde van Melia, Hyacinthus, uit jaloezie vermoord door een rivaal. Maar Apollo, de god van de muziek en de kunsten, zorgt ervoor dat hij niet sterft maar in een bloem verandert. Moraal: de liefde is sterker dan de dood. Hier klinkt de ouverture en verderop een duet ‘Discede crudelis’ (‘Scheer je weg, wreedaard!’) waarin de mooie Melia de god Apollo de wind van voren geeft, al zullen zij uiteindelijk trouwen. Na afloop van de voorstelling in mei 1767 speelde de elfjarige Wolfgang nog tot in de nacht klavecimbel voor het publiek.    

Nog maar een jongetje van negen (!) was Mozart toen hij in Londen in 1765 zijn eerste vocale werk met orkest componeerde, de concertaria Va dal furor portata. In de tekst vol liefdesrazernij (‘furor’ is Italiaans voor ‘woede’) is Massimo aan het woord, een personage uit het al door onder anderen Händel, Gluck en Hasse op muziek gezette Ezio van librettist Pietro Metastasio. Wolfgangs vader Leopold had al snel door hoe goed zijn zoontje was in het muzikaal uitwerken van contrasterende stemmingen en sferen. 

Natuurlijk was Leopold erop gebrand Wolfgang mee te nemen naar Italië, jong genoeg om als een spons alle muzikale indrukken in zich op te zuigen. Italië was immers het land met de nieuwste modes op muziekgebied, vooral wat betreft opera. Zo schreef Mozart tijdens de eerste reis op zijn veertiende zijn eerste complete opera voor een professioneel operatheater: Mitridate, re di Ponto (‘Mitridate, koning van Pontus’). De première in Milaan op 26 december 1770 was Mozarts eerste grote succes als operacomponist. In de aria ‘Già dagli occhi’ is Farnace, een van de zoons van Mitridate, eerst verliefd maar dan tot bezinning gekomen – liefde maakt blind, maar nu is het tijd voor de rede. En in de aria ‘Venga pur’ trotseert Farnace zijn vader en verklaart hij dat hij niet bang is voor diens woede en wraak, het zal hem alleen maar sterker maken. 

De overmoed van Don Juan

Mozart was een jonge dertiger toen hij in 1787 Don Juan ten tonele voerde. De beruchte verleider heeft lak aan goden en geboden, handelt volgens zijn eigen ‘natuurlijke rechten’ en kan alleen door bovennatuurlijke krachten neergehaald worden. In de aria ‘Deh vieni alla finestra’ is de charmeur ‘aan het werk’ in een met – uiteraard – ­gitaarbegeleiding: ‘Kom aan het venster, schoonheid, troost mij, verlos me van mijn verdriet, anders zou ik sterven hier beneden, je lippen zijn als honing, gun me één blik’ enzovoort. 

In de befaamde bas-aria ‘Madamina, il catalogo è questo’ uit Don ­Giovanni staat dienaar Leporello te pochen over de duizenden liefdesveroveringen van zijn baas – onder vermelding van afkomst, rang en stand, de kleur van huid, haren en ogen, leeftijd, en zelfs de seizoenen. Kortom: ‘Als ze een jurk draagt, weet je wat hij doet!’ In het sensuele duet ‘La ci darem la mano’ probeert Don Juan de wonderschone Zerlina over te halen zich met hem op een beschutte plek terug te trekken, om ‘hem haar hand te geven’.

De herderskoning

Dan muziek die Mozart op zijn negentiende componeerde voor het bezoek aan Salzburg in 1775 van aartshertog Maximillian Franz, de jongste zoon van keizerin Maria Theresia. In Il re pastore (‘De herderskoning’) leeft de herder Aminta ten tijde van Alexander de Grote een eenvoudig leven, gelukkig naast de nimf Elisa. Maar hij blijkt een koningszoon te zijn en komt alsnog op de troon, met Elisa als koningin. Nobele plicht tegenover de onschuld van het landelijke leven was een geliefd thema in het tijdperk van de Verlichting. In de aria ‘Voi che fausti’ is Alexander de Grote zelf aan het woord.

Een wijs man?

In de concertaria Con ossequio, con rispetto, geschreven in Salzburg in 1775, buigt de tenor uit respect nederig zijn hoofd voor ‘een man van perfecte wijsheid’, maar denkt er intussen het zijne van: wat een trots, onkunde en beestachtigheid! 

De edelman ontmaskerd

In de revolutionaire komische opera Le nozze di Figaro (‘De bruiloft van Figaro’) nam de 35-jarige Mozart de adel waarmee hij zoveel verkeerde flink op de korrel. De bedienden Figaro en Susanna gaan binnenkort trouwen, maar worden gedwarsboomd door hun graaf Almaviva, die Susanna heel slinks als een extra liefje probeert in te palmen. Uiteindelijk wordt de rokkenjager door zijn eigen vrouw en het personeel ontmaskerd en wint de burger het van de edelman. De Ouverture schept met haar fluisterende begin al meteen de sfeer van intrige, chantage en adellijke zwendel.

In de aria ‘Non più andrai’ plaagt Figaro de jonge page Cherubino die naar een regiment ver weg wordt gestuurd, uit de buurt van de gravin met wie hij zo dweept. Dat alles onder ironische muziek in C groot. Ook in het vermakelijke terzet ‘Cosa sento’ is na alle roddel en achterklap de verliefde Cherubino het onderwerp van gesprek. In de aria ‘Voi che sapete’ die de verwarde Cherubino voor de gravin schreef, is hij zelf aan het woord: ‘U, dames, weet wat liefde is, is dat nou waar ik aan lijd?’

Een toverfluit 

Die Zauberflöte ging amper tien weken voor Mozarts dood in première in Wenen. Het publiek kreeg hier een komische en tegelijk ernstige vertelling voorgeschoteld rond een magisch muziekinstrument: de panfluit. De bespeler is een clowneske figuur, de vogelvanger Papageno, om zijn ongecompliceerde aard vaak de lieveling van het publiek. Naast hem treden klassieke goeden en kwaden op, een boosaardige koningin en een milde en rechtvaardige hogepriester. Zijn beste vangst doet de vogelvanger met zijn Papagena, met wie hij een probleemloos huiselijk geluk wil beleven. Dat zonnige vooruitzicht is te horen in de aria van de vogelvanger ‘Papagena! Papagena! Papagena!’ en in het innige duet met zijn liefje, ‘Papageno, Papagena’.  

Biografie

PRJCT Amsterdam, ensemble

Het in 2017 opgerichte periode instrumentenensemble PRJCT Amsterdam staat voor een vindingrijke programmering, waarvoor artistiek leider Maarten Engeltjes graag samenwerking zoekt met de gevierde vocalisten van dit moment, onder wie Julia Lezhneva, Sandrine Piau, Jeanine De Bique, Carolyn Sampson, Valer Sabadus en Elisabeth Hetherington. In september 2017 presenteerde de groep zijn eerste project Tranen van een moeder, rondom het Stabat Mater.

In februari 2021 en november 2024 herhaalde PRJCT Amsterdam deze muziek van Pergolesi en Vivaldi in Het Concertgebouw. In 2018 ontwikkelde het ensemble programma’s rond Vivaldi en Händel voor Wonderfeel en het oudemuziekfestival van Sintra (Portugal) en tourde het met ‘vergeten ’s’ van Johann-Sebastian Bach. Volgende projecten waren Nicht mehr hier, muziek van Buxtehude en Bach over de dood, en If Music Be the Food of Love met Andreas Scholl.

PRJCT Amsterdam werd uitgenodigd door het Bachfest Leipzig, de Thüringer Bachwochen, de Elbphilharmonie Hamburg, het Wiener Konzerthaus, het Gewandhaus Leipzig, de Tonhalle Zürich, de Alte Oper Frankfurt en Flagey Brussel. Een Mozart-programma met Lenneke Ruiten, Rolando Villazón en Andreas Wolf klonk in 2024 in de en in de Kölner Philharmonie. Het Concertgebouwdebuut was Venetiaanse muziek in de op 15 november 2019; het vorige optreden in de Eigen Programmering was een Mozartprogramma (Klarinetconcert en Requiem) in de Grote Zaal op 30 september 2025.

Maarten Engeltjes, countertenor/dirigent

Maarten Engeltjes zong vanaf zijn vierde als jongenssopraan, maakte op zijn zestiende zijn debuut als in Bachs Matthäus-Passion en studeerde in 2007 af aan het Koninklijk Conservatorium in Den Haag. Hij werkte als solist met en als Emmanuelle Haïm, Vladimir Jurowski, William Christie, Jordi Savall, Reinbert de Leeuw, Markus Stenz en Lars Ulrik Mortensen. Hij zong in Bachs Hohe Messe en Weihnachtsoratorium bij de Akademie für Alte Musik Berlin en in Pergolesi’s Stabat Mater bij Concerto Köln.

Actuele highlights zijn een zeven-jarige Bachcyclus met Les Arts Florissants onder leiding van Paul Agnew, Händels Israel in Egypt met het NDR Chor onder leiding van Klaas Stok en – in december 2024 onder leiding van Ton Koopman – zijn debuut bij de New York Philharmonic in Händels Messiah. Het podium betrad Maarten Engeltjes bij de Opéra de eille, de Opéra Comique in Parijs, het Boston Early Music Festival, het Tokyo Metropolitan Theatre en De Nationale Opera in Amsterdam. In 2017 richtte de zanger zijn eigen ensemble PRJCT Amsterdam op, dat hij ook dirigeert.

Lenneke Ruiten, sopraan

Lenneke Ruiten studeerde zang bij Maria Rondel en Meinard Kraak aan het Koninklijk Conservatorium in Den Haag en aan de Bayerische Theaterakademie in Mïnchen. Ook voltooide ze een opleiding tot fluitist.

Op het Internationaal Vocalisten Concours in Den Bosch was ze in 2002 meervoudig prijswinnaar. Ze soleerde bij de English Baroque Soloists en het Monteverdi Choir, de Akademie fur Alte Musik Berlin, de Wiener Philharmoniker en Symphoniker, het Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks, het Mahler Chamber Orchestra, het Mozarteum Orchester en het Concertgebouworkest. recitals geeft Lenneke Ruiten met haar vaste duopartner Thom Janssen; in de recentelijk nog op 4 oktober.

In 2023 werd ze bekroond met de Elly Ameling Ring. zong de Nederlandse sopraan in het Theater an der Wien, de Scala in Milaan, De Nationale Opera in Amsterdam, De Munt in Brussel en het Théâtre des Champs-Élysées in Parijs. In mei 2024 en september 2025 soleerde Lenneke Ruiten in de in Mozartprogramma’s van PRJCT Amsterdam.

Rolando Villazón, tenor

Rolando Villazón zat op het conservatorium in zijn geboorte­stad Mexico Stad voordat hij doorstroomde naar de studio’s van Pittsburgh en San Francisco. Nadat de tenor in 1999 op Plácido Domingo’s ‘Operalia’ onder meer de Prize en de publieksprijs had gewonnen, debuteerde hij nog datzelfde jaar in Genua, Parijs en Berlijn.

Hij werd al gauw een frequente gast aan de grote opera­huizen en op de festivals van Bregenz, Glyndebourne, Orange en Bremen, het Klara Festival (Brussel) en – sinds 2005 – de Salzburger Festspiele. 

s gaf hij met pianisten als Daniel Barenboim en Gerold Huber, orkesten wereldwijd nodigden hem uit en met Christina Pluhar en haar ensemble L’Arpeggiata werkt hij geregeld samen. Openluchtconcerten met Plácido Domingo en Anna Netrebko op de Waldbühne in Berlijn (WK Voetbal 2006) en op Schönbrunn in Wenen (EK Voetbal 2008) werden door miljoenen mensen live op tv gevolgd.

Rolando Villazón verkocht meer dan twee miljoen platen; onderdeel van zijn veelvuldig bekroonde discografie is een zevendelige Mozart-operacyclus met Yannick Nézet-Séguin. In 2011 maakte de zanger in Lyon zijn debuut als regisseur en in die hoedanigheid werkte hij voor het Festspielhaus Baden-Baden, de Wiener Volksoper, het Théâtre des Champs-Élysées in Parijs en de Salzburger Festspiele (Rossini’s Il barbiere di Siviglia, 2022). Recente hoogtepunten zijn de titelrol in Monteverdi’s L’Orfeo in Bayreuth en Dresden, zijn terugkeer aan de Metropolitan Opera in New York als Papageno in Die Zauberflöte van Mozart en Wagner (Loge in Das Rheingold) aan de Berliner Staatsoper.

Met harpist Xavier de Maistre tourt de tenor met het recital Serenata Latina en hij neemt deel aan operagala’s in München, Monte ­Carlo en Oviedo. Rolando Villazón is tv-presentator voor BBC, ZDF en Arte, heeft een eigen show voor KlassikRadio (Duitsland), verscheen in speelfilms, schreef drie romans en is artistiek directeur van de Stiftung Mozarteum in Salzburg.

Zijn laatste optreden in Het Concertgebouw was op 14 december 2015 in een ­programma met Cecilia Bartoli.

Andreas Wolf, bariton

Andreas Wolf heeft gestudeerd bij Heiner Eckels en Thomas Quasthoff. Hij zong op de festivals van Aix-en-­Provence, Bregenz, Innsbruck en Beaune en in de huizen van Madrid, Brussel, Parijs, Genève, München, Dresden, Stuttgart en Straatsburg. Hij was te zien in Rameaus Les Indes galantes in het Teatro alla Scala in Milaan en in São Paulo, en vertolkte Lully’s Atys in de Opéra Royal de Versailles – telkens onder leiding van Leonardo García-Alarcón en samen met Cappella Mediterranea. Recente hoogtepunten waren ook het Requiem van Mozart met het Orchestre Philharmonique de Radio France, Bachs ­Weihnachtsoratorium met Les Arts Florissants en ­Händels Serse met il Pomo d’Oro.

In Het Concertgebouw was Andreas Wolf meermaals te horen in Bachs ­Matthäus-Passion – met de Nederlandse Bachvereniging, met het Nederlands Kamerorkest, en met Ton Koopman en diens Amsterdam ­Baroque Orchestra & Choir. Zijn vorige optredens in de waren in oktober 2024: in Händels ­ Esther met Ton Koopman, en in Bach-’s met het Concertgebouworkest onder leiding van Leonardo García-Alarcón.