Mischa Maisky 70! Met Martha Argerich en Janine Jansen

tekst: Martijn Voorvelt

In Beethovens werken voor cello en piano zong de cello zich geleidelijk verder los van het klavier. In de twee Cellosonates, opus 102, de enige substantiële werken die Beethoven voltooide in 1815, heeft de cello een gelijkwaardige rol ten opzichte van de piano gekregen. Dit in tegenstelling tot de ondergeschikte, begeleidende rol die het instrument traditioneel kreeg toebedeeld. 

Het was een noviteit die op onbegrip stuitte: de sonates werden jarenlang beschouwd als originele, maar pretentieuze pianowerken met een onnodig ingewikkelde, opdringerige cellobegeleiding. Dit sloot naadloos aan bij de heersende opinie dat de na 1810 door Beethoven ingeslagen weg een vergissing was.

Zelfs Beethoven-­bewonderaar Adolf Bernhard Marx (1795-1866) schreef naar aanleiding van een uitvoering in 1824 dat deze ‘ongewone’ muziek ‘nauwelijks iemand zal bevallen, noch onder de kenners, noch – en nog veel minder – onder de leken’. Het tweede deel van de Sonate in D groot vond hij ‘een adagio dat verstrikt is in een neerslachtige, bijna overspannen en zieke sfeer’.

Wel gaf Marx toen al toe dat zijn houding tegenover de muziek nog zou kunnen veranderen. Dat gebeurde: in zijn Beethoven-­biografie uit 1859 schreef hij over hetzelfde deel dat het ‘ons van buiten aanspreekt en van binnen de ziel beroert’. Marx wist dat muziek soms tijd nodig heeft om begrepen te worden.

tekst: Liesbeth Houtman

Sinds Pjotr Iljitsj Tsjaikovski in 1881 zijn Pianotrio in a klein, opus 50 had opgedragen aan de nagedachtenis van Nikolaj Rubinstein, was onder Russische componisten een kleine traditie ontstaan. Niet alleen Serge Rachmaninoff eerde de overleden Tsjaikovski met een pianotrio, ook Dmitri Sjostakovitsj schreef zijn Tweede pianotrio in e klein bij het overlijden van een dierbare: de musicoloog Ivan Sollertinski.

De onverwachte dood van zijn boezemvriend in februari 1944 sloeg bij hem in als een bom. Vrijwel onmiddellijk begon hij aan dit piano-trio. In de maanden daarna groeide het uit tot veel meer dan een monument voor Sollertinski alleen. De eerste gruwelijke berichten over de Holocaust hadden Rusland bereikt en overschaduwden Sjostakovitsj’ persoonlijke verdriet.

In de openingsmaten laat hij de cellist dan ook niet alleen huilen om het verlies van zijn vriend, maar ook om de waanzin van het Duitse regime. Sjostakovitsj voelde zich verwant met het onderdrukte Joodse volk en zijn rijke cultuur. ‘Joodse muziek lijkt vaak opgewekt, maar is in feite tragisch: het is bijna altijd lachen door je tranen heen.

Die twee lagen moeten er zijn in de muziek’, zei hij eens. In zijn Tweede pianotrio wist hij die lagen feilloos te treffen. Zo plaatst hij in het scherzo-achtige Allegro con brio kanttekeningen bij de schijnbaar onbekommerde vrolijkheid in de vorm van weerspannige en tegendraadse motieven in de piano en cello.

Het largo uit het Tweede Pianotrio, uitgevoerd door Mischa Maisky, Martha Argerich en Gidon Kremer

Na het intens droevige Largo volgt zonder onderbreking de finale: een grimmige danse macabre die begint met een sarcastische hupse mars waar een Joodse dansmelodie dwars doorheen snijdt. De spanning wordt opgevoerd totdat de muziek zowel lijkt te huilen, te schreeuwen als te lachen en akkoorden klinken als doodskreten. Veelbetekenend besluit Sjostakovitsj het werk met de ijzingwekkende akkoorden waarmee hij het Largo begon. 

tekst: Floris Don

‘Mit leidenschaftlichem Ausdruck’, staat er boven het openingsdeel van Schumanns Eerste sonate in a klein. Het zou het levensmotto van de maker kunnen zijn. Want als één componist zich op romantische wijze liet meeslepen door zijn gevoels­wereld en daar uiteindelijk ook aan ten onder ging, dan was het Robert Schumann. Zijn van emoties overlopende gemoed kreeg een ‘gepassioneerde uitdrukking’ in de composities die in onvoorspelbare vlagen naar buiten werden gestuwd.

Zo was hij de eerste tien jaar van zijn werkende leven gepreoccupeerd door de piano, volgde in 1840 een eruptie van liederen (liefst 138!) en wijdde hij het jaar daarop grotendeels aan orkestrale muziek. Daarna volgde een periode van obsessie met kamermuziek, waarin onder meer drie strijkkwartetten en het geliefde Pianokwintet het licht zagen. Een vioolsonate ontbrak nog; negen jaar later schreef Schumann er meteen twee na elkaar.

De Eerste sonate ontstond tussen 12 en 16 september 1851 in Düsseldorf. Net als in de Tweede sonate overheerst een somber gemoed (beide werken staan in mineur) en wordt virtuositeit slechts aangewend om aan oververhitting een uitlaatklep te bieden. Het eerste deel staat in een zesachtste maat. De piano vuurt de viool voortdurend aan met een doorgaande stroom van zestiende noten. Klonk een melodie ooit smachtender dan op het moment dat het openingsmotief als in slow motion terugkeert na de doorwerking?

Na de stormachtige slotmaten biedt het daaropvolgende Allegretto een oase van rust: op een licht geagiteerde centrale episode na is alles kalm en sereen. In de finale, Lebhaft, keert de mineurtoonsoort terug. Het is een sprankelend moto perpetuo, al worden de motiefjes zo vaak her­haald dat het verleidelijk is Schumanns obsessieve kant in de muziek terug te horen.

tekst: Liesbeth Houtman

In een brief aan zijn vriend Ferdinand Hiller schreef Felix Mendelssohn in 1838: ‘Een heel belangrijk soort van pianomuziek waar ik erg dol op ben is het trio, het kwartet en andere stukken met begeleiding. Het is tegenwoordig een geheel vergeten genre.

Daarom heb ik onlangs die vioolsonate geschreven, en eentje voor cello, en nu denk ik erover om een paar trio’s te schrijven.’ Het jaar erna voegde hij de daad bij het woord en componeerde hij het Eerste pianotrio in d klein, opus 49, zes jaar later gevolgd door het Pianotrio in c klein, opus 66. Wat vorm en inhoud betreft lijken de trio’s wel een tweeling.

De piano kreeg in beide werken de meest gewichtige partij: niet verwonderlijk als je bedenkt dat Mendelssohn een virtuoos pianist was. Opus 49 is een uitgesproken zangerig en meeslepend werk, vol stuwende melodieën, sprankelende energie en soms bijna swingende ritmes. Op het breed uitgesponnen openingsdeel volgt een ‘Lied ohne Worte’.

Viool en cello zingen hier een teder liefdesduet. Deel drie is een betoverend Scherzo, dat bevolkt lijkt door elfjes en andere sprookjesachtige wezens, en met een rondo, gebaseerd op drie thema’s, sluit Mendelssohn het trio af. Robert Schumann noemde het stuk met vooruitziende blik ‘het beste trio dat onze tijd heeft voort­gebracht, een werk waarvan onze kleinkinderen en achterkleinkinderen nog zullen genieten’.