Mariss Jansons en Symphonieorchester Des Bayerischen Rundfunks

Tekst: Lonneke Tausch

Het afstudeerstuk van Vladimír Sommer aan de Muziekacademie in Praag in 1950 was een vioolconcert. Het was de start van een oeuvre dat – naar het schijnt vanwege zijn drang naar perfectie, ook wel beschreven als zelfcensuur – niet groot zou worden en in 1965 zou worden beloond met een Staatsprijs.

Na zijn studententijd werkte Sommer als redacteur bij de Tsjechische omroep, als secretaris bij de Tsjechische Componistenunie en als compositieleraar aan het Praagse conservatorium. Vanaf 1960 was hij verbonden aan de Karelsuniversiteit, waar hij in 1968 professor werd.

Na zijn vioolconcert zijn er nog drie symfonieën, een celloconcert, een orkestsuite, wat kamer- en filmmuziek en een aantal koorwerken verschenen. Al is Sommers werk hier en nu vrij onbekend en zijn er nauwelijks opnamen van te vinden, toch wordt het wel gecategoriseerd als de belangrijkste Tsjechische muziek van na de bevrijding.

In een enkel geval is zijn muziek politiek (communistisch) gekleurd, zoals bijvoorbeeld de Cantate over Gottwald. Bij het ontwikkelen van zijn eigen stijl zag Sommer Sergej Prokofjev, Dmitri Sjostakovitsj, Igor Stravinsky en ­Arthur Honegger als zijn voorbeelden.

Sommers muziek is doorgaans melodieus en tonaal, maar rekt de grenzen van de functio­nele harmonieleer wel op. Zijn structuren zijn vaak compact en hebben een stevige expressieve lading. Antigone, een ouverture bij de gelijknamige tragedie van Sophocles, dateert uit 1957 en is georkestreerd voor een grote bezetting.

Het lijden dat de mensheid overkomt liet hij doorklinken in Antigone, en meer nog in zijn Vokálni symfonie (‘Vocale symfonie’; 1958) voor mezzosopraan, spreker, koor en orkest op teksten van Franz Kafka, Fjodor Dostojevski en Cesare Pavese, zijn bekendste en meest emotionele compositie.

Friedrich Rückert (1788-1866) verwerkte de dood van zijn twee kinderen in meer dan vierhonderd gedichten. Daaruit selecteerde Gustav Mahler er vijf. Hij schreef de eerste drie liederen in de zomer van 1901, te Maiernigg. De twee volgende ontstonden tijdens de zomervakantie van 1904. In de periode daartussen trouwde Mahler met Alma Maria Schindler. Op 30 november 1902 schonk zij hem een dochtertje, Maria (‘Putzi’). Mahlers Kindertotenlieder zijn vaak beschouwd als een vooraankondiging van de dood van ‘Putzi’, op 5 juli 1907. Dit komt voornamelijk door Alma’s aanwijzing in haar Erinnerungen und Briefe (1946), waarin zij haar echtgenoot verwijt dat hij door de keuze van de Rückert-gedichten het noodlot tartte. Realistischer is dat Mahler zich uit pure expressieve drang en met een enorm inlevingsvermogen heeft verplaatst in de situatie van een man die het verlies van zijn kinderen moet dragen. Daarvoor is hij onder meer sterk in zijn jeugdherinneringen teruggegaan, met name naar de dood van zijn broer.

In Nun will die Sonn’ so hell aufgeh’n onderstreept de stem in het middenregister ingetogen het verpletterende verdriet van de vader. Onrust, onzekerheid en pijnlijke waan kenmerken het tweede lied, Nun seh’ ich wohl. Het ontroerende Wenn dein Mütterlein stelt de zo menselijke fase van ontkenning centraal. De kinderlijke eenvoud van de melodie vertoont raakpunten met een Moravisch volksliedje. In Oft denk’ ich, sie sind nur ausgegangen verbeeldt de vader zich dat zijn kinderen er slechts op uit getrokken zijn om een lange bergwandeling te maken en nog geen zin hebben om huiswaarts te keren. De slotmaten baden in een allesomvattend, liefdevol licht. Wanhoop en woede voeren de boventoon in het laatste lied. Het beeld van een vernietigend onweer symboliseert het innerlijke proces van de treurende ouder. Met de tederheid van een wiegenlied neemt de hemelse troost ten slotte de overhand.

Tekst: Aad van der Ven

Oneindig meanderende melodieën, die bij elke wending de indruk wekken dat ze zichzelf opnieuw uitvinden. Terwijl de muziek om hem heen radicaal veranderde bleef Serge Rachmaninoff de romanticus die hij van meet af aan was. Wat echter niet wil zeggen dat binnen zijn stijl alles hetzelfde bleef. Want zijn laatste orkestwerk, de Symfonische dansen, klinkt duidelijk anders dan zijn Eerste symfonie uit 1895.

Zijn drieluik uit 1940 bezit bij alle ‘ouderwetse’ pracht een zeker voor deze componist ongebruikelijke mate van lef en assertiviteit. Er wordt dan wel gedanst, maar zelden op een diverterende, luchtige manier. Het stampende ritme van het eerste deel, waarboven een vaak terugkerend motief van drie noten hardnekkig de kop opsteekt, draagt bij aan het ferme karakter van de muziek als geheel.

Dit ondanks een rustige, centrale episode, ingezet door – een uitzondering bij Rachmaninoff – een saxofoon. Op het eerste deel volgt een door een walsritme gedomineerd Andante con moto, dat al snel zijn behaaglijkheid verliest en zich op donkere paden begeeft. Het slotdeel begint met de bedrieglijke rust van een lento, gevolgd door een allegro dat af en toe het karakter van een danse macabre heeft.

We horen hier het bij deze componist vaker voorkomende Dies Irae-motief dat tegenover een citaat uit de Russisch-orthodoxe kerkmuziek komt te staan. ‘Halleluja’ noteerde Rachmaninoff in de partituur op het moment dat het Dies Irae-motief definitief verdwijnt. Of hij heeft beseft dat de Symfonische dansen zijn laatste grote compositie zouden zijn is onduidelijk.

Het werk is in elk geval een afscheid van een Rusland dat al lang niet meer bestond en waarvan hij zich als emigrant in de Verenigde Staten letterlijk en figuurlijk ver verwijderd voelde.