Mahlers Das Lied von der Erde met Philippe Herreweghe

Das Lied von der Erde werd door Gustav Mahler beschreven als ‘Eine Symphonie für eine Tenor- und eine Alt- (oder Bariton-) Stimme und Orchester’ naar Die chinesische Flöte van de Duitse dichter Hans Bethges. Bethges gedichtenbundel bestond uit bewerkingen van in het Frans vertaalde Chinese teksten uit de achtste eeuw. Mahlers vocale composities bevatten betrekkelijk veel eigen poëzie en Bethges gedichten paste hij aan zijn eigen wensen aan.

Das Lied von der Erde ontstond in 1907/08, waarbij het jaar 1907 getekend werd door voor Mahler ingrijpende, tragische gebeurtenissen. Een vijandige antisemitische campagne in de Weense media noodzaakte hem zijn werkterrein naar Amerika te verplaatsen, zijn oudste dochter stierf en bij hemzelf werd een hartkwaal geconstateerd, waardoor hij zijn geliefde wandelingen in de bergen moest beperken.

Het jaar 1907 werd getekend door voor Mahler ingrijpende, tragische gebeurtenissen.

In Das Lied von der Erde vormen schoonheid, extase en uitbundige bloei van natuur en leven zowel een contrast als een onlosmakelijk verband met vergankelijkheid, afscheid en dood. En even contrasterend als met elkaar verbonden zijn Mahlers muzikale uitdrukkingswijzen voor uitbundige pracht en vreugde en intense tragiek. Als geen ander kon hij dat met orkestklanken vorm geven. De Chinese achtergrond van het werk krijgt muzikale uitdrukking door oriëntaalse elementen, zoals gongtonen en pentatoniek, gedragen door met name grote groepen houtblazers en uitgebreid slagwerk – met een grote rol voor het klokkenspel – en twee harpen, die de gongtonen prachtig ‘inkleuren’.

Het signaalachtige beginmotief van Das Trinklied vom Jammer der Erde representeert het appèl op de mens om met wijn en gezang de gedachte aan de kortstondigheid van aardse genietingen te verdrijven. Zoals de dichter zich uit alle macht tegen het besef van vergankelijkheid te weer moet stellen, zo moet de zangstem trachten zich te handhaven tegenover het overweldigende orkest. Angstaanjagende climax is het nachtelijke fantoom van de aap op de graven, wiens schrille jammer­kreten de zoetheid van het leven verstoren.

Subtiel gekleurde lijnen van houtblazers in verfijnd contrapunt begeleiden het melancholieke Der Einsame im Herbst. Met name de klaaglijke solo’s van hobo en fagot bij ‘Ich weine viel’ zijn bijzonder illustratief. Von der Jugend, het scherzo in deze liedsymfonie, staat met de voorafgaande liederen in sterk contrast. De melodiek van dit lied is pentatonisch van aanleg en begint met een boogvorm, zoals die van beeld en spiegelbeeld van de jaden brug in de tekst, die over het water naar het porseleinen paviljoen voert. Het hele lied heeft eveneens een boogvorm.

Een groep jonge ruiters komt langs, geschilderd door vol orkest.

Weerspiegelt het water hier het tafereel van een geanimeerd samenzijn van jonge mannen, in Von der Schönheit gebeurt dit met een scène van mooie meisjes die aan een oever lotusbloemen plukken. De sonore zetting geeft op traditionele wijze pastorale lieflijkheid weer. Een groep jonge ruiters komt langs, geschilderd door vol orkest en martiale figuren. De ruiter met het vurigste paard wordt verlangend nagekeken door een van de meisjes; schoonheid en hartstocht worden hier bezongen. Dan, in Der Trunkene im Frühling, keert iets van de stemming uit Das Trinklied terug. De drinker gaat volledig op in roes na roes en sluit zich af, zelfs voor de opbloei van de lente.

Het lange lied Der Abschied is zowel een afscheid van het leven als een loflied daarop. Het bestaat uit twee gedichten, In Erwartung des Freundes en Der Abschied des Freundes. De gongtonen waarmee beide delen van het lied ingeleid worden, noemde Mahler ‘Grabgeläute’. Tegen een reciterende zangpartij, ‘in erzählendem Ton, ohne Ausdruck’, is het orkest tot kamer­muziekachtige proporties gereduceerd. Met de bijzondere timbres van contra­fagot, harp, fluit, hobo en basklarinet in het fragment ‘Der Bach singt voller Wohllaut’ schildert het orkest een avondstemming van onwezenlijke pracht en aangrijpende melancholie.

Mahler beschouwde Das Lied von der Erde als zijn meest persoonlijke compositie.

In het slotfragment ‘Die liebe Erde allüberall’ wordt niet meer over mensen gezongen. Ook de ‘Grabgeläute’ zijn verstomd. Wat blijft, zijn de levenskracht en onvergankelijkheid van aarde en kosmos. ‘Das Firmament blaut ewig’ en ‘aufblühn’, woorden uit Das Trinklied, keren hier terug. Niet alleen celesta en mandoline dragen bij aan de rijke orkestrale kleur, maar ook de pure klank van de herhaalde woorden ‘allüberall’ en ‘ewig’. In Der Abschied is veel te horen over Mahlers gedachten over leven, dood en natuur. Hij beschouwde Das Lied von der Erde als zijn meest persoonlijke compositie.