Magdalena Kožená en Malcolm Martineau met Janáček, Wolf en Dvořák
Magdalena Kožená mezzosopraan
Malcolm Martineau piano
Dit concert maakt deel uit van de serie Vocaal op Zondagmiddag.
Dit concert wordt voorzien van boventiteling.
Leoš Janáček (1854-1928)
selectie uit ‘Moravische volksliederen’, JW 5/2 (ca. 1892-1901)
Stabiliteit
Het veertje
Vaarwel
Afbeelding van een geliefde
Een last
Het bankje
Hugo Wolf (1860-1903)
selectie uit ‘Mörike-Lieder’ (1888)
Begegnun
Neue Liebe
Nimmersatte Liebe
Das verlassene Mägdlein
Wo find ich Trost?
Auf ein altes Bild
Nixe Binsefuss
Lebe wohl
Abschied
pauze ± 14.55 uur
Antonín Dvořák (1841-1904)
Vier liederen, op. 82 (1888)
Laat me alleen
De borduurster
Lente
Bij de beek
Arnold Schönberg (1874-1951)
Brettl-Lieder (1901)
Der genügsame Liebhaber
Einfältiges Lied
Nachtwandler
Jedem das Seine
Mahnung
Galathea
Gigerlette
Seit ich so viele Weiber sah
einde ± 16.00 uur
Toelichting
Leoš Janáček (1854-1928)
Moravische volksliederen
Leoš Janáček is net zo verknocht aan de muziek van zijn geboortegrond als zijn landgenoot Antonín Dvořák. Maar Janáček heeft een georganiseerder geest dan zijn bewonderde voorganger. De jongere componist begint rond zijn dertigste met het stelselmatig verzamelen van volksmuziek uit Tsjechië, in het bijzonder uit zijn geboortestreek Moravië. Hij gaat daarvoor letterlijk de boer op: Janáček reist het hele land af om traditionele volksliederen op te nemen en op te tekenen – naar eigen zeggen zo’n drieduizend. Bij bestudering daarvan valt hem op hoezeer de gezongen volksmelodieën aansluiten bij de dialecten die hun vertolkers spreken.
Van dat inzicht maakt Janáček gebruik voor de pianobegeleidingen bij zijn bundeling van Moravische volksliederen. In plaats van muzikaal-poëtische commentaren op de tekst, bieden Janáčeks pianopartijen eerder prozaïsche achtergronden, net als de eenvoudige begeleidingsensembles van het platteland: strijkers en altijd een (een grote citer). Dat klinkt misschien minder creatief dan de romantische klankschilderingen van vroegere negentiende-eeuwse liederencomponisten, maar Janáček gaat zo precies te werk dat zijn pianobegeleidingen opvallend fris-modern klinken: ‘los’ beluisterd klinken ze als Béla Bartók, de Hongaar van een generatie later. Toch drukt Janáček nooit de gezongen inhoud naar het tweede plan. Dat hoeft ook niet bij zulke kleurrijke teksten: de onderwerpen variëren van dorpsgeroddel tot lenteliefde, en van liefdesbetovering tot vrouwenmoord.
Hugo Wolf (1860-1903)
Mörike-Lieder
Het verschil tussen de methodische benadering van Janáček en de intuïtieve werkwijze van de iets jongere Oostenrijker Hugo Wolf is groot. De psychisch nogal labiele Wolf is in vrijwel alles extreem: in zijn verafgoding van Richard Wagner, in zijn walging voor Johannes Brahms, in zijn eerzucht en in zijn onzekerheid – maar ook in zijn diep doorvoelde begrip van favoriete dichters als Goethe, Eichendorff en Mörike.
Wolf herkent allicht veel in Eduard Mörike (1804-1875), zelf een vat vol tegenstrijdigheden: een luthers theoloog die niet voor de kerk wil werken, een binnenvetter met een licht ontvlambaar hart, die strak gecomponeerde verzen schrijft in schijnbaar alledaags Duits, een vooruitstrevende biedermeierfiguur. De toon van Mörikes poëzie reikt van zwart-somber tot extatisch, met vaak een ironische toets, en er zitten opvallend veel ronduit komische verzen tussen. Wolf dringt voor zijn toonzettingen psychologisch diep door in de gedichten, en gebruikt daarbij een persoonlijk gekleurd palet van wagneriaanse ën. Ook bij Wolf gaat het van ingetogen (bij religieuze teksten) tot uitgelaten (in ‘Er ist’s’, over de nieuwe lente), en van angstig-stemmig tot onvervalst slapstickachtig, zoals wanneer de verteller een bijzonder kleingeestige recensent ‘per ongeluk’ van de trap duwt, in ‘Abschied’.
Antonín Dvořák (1841-1904)
Vier liederen
Hoe verschillend ze ook zijn, Janáčeks etnomusicologische en Wolfs literatuurkritische benadering staan allebei in dienst van een persoonlijke zoektocht naar muzikale waarachtigheid. Antonín Dvořáks authenticiteit ligt eerder in het aangeboren gemak waarmee hij de ene prachtige na de andere ontroerende aan elkaar weet te rijgen. Zelfs Johannes Brahms, zelfverklaard azijnpisser, geeft ruiterlijk toe jaloers te zijn op Dvořáks melodisch talent. Diens reputatie als componist van eren (het zijn er zo’n honderd) lijdt onder de roem van zijn orkestmuziek. Toch valt er iets voor te zeggen dat Dvořák juist in zijn liederen zijn meest authentieke, waarachtig Tsjechische stem laat horen. In zijn eigen woorden: ‘Elke kunstenaar heeft zijn land, waarin hij rotsvast, met vurig hart moet geloven.’ Maar de Boheemse gevoelsmens Dvořák is ook een grondig ambachtsman met een gedegen opleiding in westers (lees: Duits-Oostenrijks) vakmanschap, en met een diepgaande kennis van de liederentraditie van Schubert, Schumann en Brahms. Dvořáks liederen zijn daarmee een volmaakte symbiose van die traditie en een oprecht Tsjechisch geluid.
De Vier liederen, 82 zijn, ingewikkeld genoeg maar wel illustratief, gebaseerd op (later in het Tsjechisch terugvertaalde) Duitse verzen, geïnspireerd door Boheemse volkspoëzie. De cyclus laat zien wat voor moois zulke kruisbestuiving kan opleveren: Tsjechisch gekleurde melodieën, met begeleidingen die in De borduurster en Lente Brahmsachtig klinken. De pianopartij in Bij de beek roept het stromen van water op, maar doet nog het meest denken aan Schuberts hit uit 1814, Gretchen am Spinnrade. Het eerste lied (Laat me alleen) is verreweg het bekendst van deze set, maar dan in een heel andere gedaante: Dvořák gaf dit favoriete lied van zijn geliefde schoonzus een prominente plek in het tweede deel van zijn befaamde Celloconcert.
Arnold Schönberg (1874-1951)
Brettl-Lieder
Wie aan Arnold Schönberg denkt, denkt waarschijnlijk aan diens theoretisch doorwrochte twaalftoonsmuziek, of misschien aan zijn laatromantische en expressionistische werken – al met al niet de makkelijkst toegankelijke muziek. Dan zijn de Brettl-Lieder wel een verrassing, zo niet een verademing. Schönberg schrijft de acht nummers in 1901, voor een pas geopend cabaret in Berlijn. (‘Brett’ is Duits voor plank – denk aan het Nederlandse ‘op de planken’.) De kleinkunstzaal is gelegen recht tegenover het politiegebouw aan de Alexanderplatz, en dat maakt de optredens voor de artiesten en het publiek ongetwijfeld extra spannend.
Met de blik van nu ligt de maatschappijkritiek misschien niet op het allerscherpst van de snede: een koning gaat, zonder kroon, uit wandelen als gewone man, en dan waait de wind ook nog de pet van ’s majesteits hoofd. En van de ‘gewaagde’ humor in het eerste , Der genügsame Liebhaber, krijgt de 21ste-eeuwse brugklasser denkelijk al geen rooie boei meer: een chique mevrouw aait graag haar zwarte poes; haar minnaar heeft een gladde, glimmend kale kop. Maar luchtig is het wel, en het is leuk om Schönberg eens van een andere kant te leren kennen. Met zijn kale kop.
door Axel Meijer
Biografie
Magdalena Kožená, mezzosopraan
Magdalena Kožená studeerde in haar geboortestad Brno en bij Eva Blahová in Bratislava. Haar grote doorbraak was het winnen van het Internationale Mozart Concours 1995 in Salzburg. Ze maakte al snel een veelgeroemd album met Tsjechische eren (Gramophone Solo Vocal Award 2001).
Haar recentste cd, L’extase: Debussy & Messiaen Songs (2025), nam ze op met Mitsuko Uchida; s gaf ze ook met Yefim Bronfman, Daniel Barenboim en András Schiff. In de oude muziek werkte de zangeres met het Venice Baroque Orchestra, Les Musiciens du Louvre en Le Concert d’Astrée. Daarnaast soleerde ze ook bij gezelschappen als de Berliner en de Wiener Philharmoniker en het Concertgebouworkest.
Vorig seizoen tourde Magdalena Kožená door Europa met Berio’s Folk Songs met de Accademia Nazionale di Santa Cecilia, Roma en Daniel Harding. Op het toneel stond ze tijdens de festivals van Salzburg, Glyndebourne en Aix-en-Provence en in de theaters van bijvoorbeeld Berlijn en New York.
Via haar eigen Foundation ondersteunt ze al tien jaar het Tsjechische netwerk van kunstscholen voor kinderen en jongeren, en begeleidt ze jong muzikaal talent aan het begin van een veelbelovende carrière. In Het Concertgebouw debuteerde Magdalena Kožená in het Vocaal Festival van 2000 (met pianist Graham Johnson in de ) en was ze voor het laatst te horen in de NTR ZaterdagMatinee van 14 november jongstleden (bij Les s, in de titelrol van Händels Agrippina). Haar laatste Kleine Zaal-recital was op 18 april 2007 met Malcolm Martineau.
Malcolm Martineau, piano
Malcolm Martineau werd geboren in Edinburgh en studeerde aan St Catharine’s College in Cambridge en bij Geoffrey Parsons aan het Royal College of Music in Londen. Hij specialiseerde zich in de kunst van het liedbegeleiden. De pianist trad wereldwijd op met gerenommeerde zangers, onder wie Ian Bostridge, Thomas Hampson, Sonya Yoncheva, Barbara Bonney en Sarah Connolly, en werkt daarnaast samen met toonaangevende zangers van de nieuwe generatie zoals Johanna Wallroth, Patricia Nolz en Konstantin Krimmel.
Malcolm Martineau was te gast in belangrijke concertzalen en operahuizen in Europa, Noord-Amerika, Azië en Australië en presenteerde eigen series in de Wigmore Hall in Londen en tijdens het Edinburgh Festival. Hij was artistiek leider van het Leeds er Festival in 2011 en is momenteel artistiek directeur van Oxenfoord International. Hij is te beluisteren op meer dan honderd cd-opnamen, waaronder bekroonde albums als Songs of War met Simon Keenlyside en liederen van Schumann en Mahler met Florian Boesch. Daarnaast nam hij liedcycli op van Fauré, Poulenc, Mendelssohn en Beethoven.
Van het Royal Conservatoire of Scotland kreeg hij in 2004 een eredoctoraat en sinds 2009 is hij er International Fellow of Accompaniment; ook geeft hij les op de Royal Academy of Music in Londen. Malcolm Martineau betrad veelvuldig het podium van de , voor het laatst in maart 2025 met mezzosopraan Maria Warenberg

