Made in Paris - Braunstein, Gerstein, Grosz en Plesser

tekst: Anneloes Brand

Ernest Chausson was een multitalent: afgestudeerd als jurist, een begenadigd schilder en een zeer bekwaam componist – gerespecteerd door collega’s als César Franck (van wie hij compositieles kreeg aan het Parijse conservatorium) en Claude Debussy. Desondanks was hij een melancholiek en introvert man, en altijd onzeker over de kwaliteit van zijn muziek. Niet zo verwonderlijk: Chausson werd door de critici over het algemeen niet serieus genomen en vierde relatief laat zijn eerste publiekssucces met de ­première van zijn Concert voor viool, piano en strijkkwartet in D groot in 1892.

De triomf van zijn Symfonie in Bes groot (tijdens een concert door de Berliner Philharmoniker onder leiding van Arthur Nikisch) in Parijs in 1897 was een andere opsteker en leek hem vleugels te geven: in nog geen twee maanden tijd componeerde Chausson – normaal een secure, langzame werker – datzelfde jaar zijn Pianokwartet in A groot. Op 2 april 1898 ging het werk in première, met Auguste Pierret, aan wie Chausson zijn compositie opdroeg, aan de piano. Het was de meest succesvolle première van Chaussons muziek tijdens zijn leven, waarbij vooral het tweede en derde deel bijval kregen.

Dat het Pianokwartet niet bij meer luisteraars bekend is geraakt is verbazingwekkend, want het is het sluitstuk van Chaussons kamermuziekoeuvre, vol levendige inspiratie en vakkundig in de cyclische vorm (waarin eenheid wordt gecreëerd door thematisch materiaal in verschillende delen te hergebruiken) gegoten, die hij van Franck had geleerd. Als Chausson veertien maanden later geen dodelijk fietsongeluk had gehad, waren er zeker nog meer krachtige, kleurrijke werken gevolgd en had de componist langer van zijn net ontloken roem kunnen genieten.

Claude Debussy schreef zijn Petite suite voor piano vierhandig en bracht de nieuwe compositie zelf, samen met pianist/uitgever Jacques Durand, op 2 februari 1889 in première. Gezien de traditionele toon en betrekkelijke eenvoud van de muziek kon het charmante werk weleens oorspronkelijk voor amateurmuzikanten bedoeld zijn, misschien zelfs op aanraden van Durand (die het werk datzelfde jaar ook publiceerde).

Zoals op meer van zijn werken uit die jaren had Debussy’s fascinatie voor de dichter Paul Verlaine (1844-1896) ook haar uitwerking op de Petite suite. De eerste twee delen zijn gebaseerd op gedichten uit Verlaines bundel over landelijke verpozingen van de achttiende-eeuwse aristocratie, Fêtes galantes. In En bateau (Op een boot) maken de verschijning van de maan en het gedobber op een meer de zeilers aan het dromen. De gebroken akkoorden die de lyrische melodie begeleiden suggereren natuurlijk de golfjes en kolkjes in het water. Cortège (Optocht) beschrijft een speels tafereel van een vrouw die met haar verklede aap en piccolo de trap op gaat. Het derde en vierde deel, Menuet en Ballet, verklanken meer in het algemeen de nostalgie en de lichtzinnigheid waartussen Verlaines Fêtes galantes balanceren.

Petite suite werd diverse malen bewerkt voor andere bezettingen; de orkestversie, gemaakt door Debussy’s iets jongere collega Henri Büsser in 1907, is tamelijk bekend. Vandaag klinkt het werk in de versie voor pianotrio.

George Enescu’s Pièce de concert lijkt een vreemde eend in de bijt op dit programma met muziek uit de Parijse salons van rond 1900 – waar kunstenaars, musici, schrijvers en filosofen samenkwamen en elkaar beïnvloedden – maar niets is minder waar. Na zijn studie aan het conservatorium in Wenen (waar hij zijn idool Johannes Brahms ontmoette) vertrok de jonge Roemeen naar Parijs en studeerde daar tussen 1895 en 1899 bij Jules Massenet en Gabriel Fauré.

Enescu werd een van de belangrijkste figuren in de Roemeense muziekgeschiedenis, maar Parijs bleef zijn tweede thuis. Zijn mix van invloeden – ‘Een Roemeen van geboorte, met een Duitse opleiding als basis, en woonachtig in Parijs waarvan ik met heel mijn hart houd, ben ik in feite internationaal’, zei hijzelf – verklaart hoe hij in 1906 zo’n laat-romantisch werk als Pièce de concert voor altviool en piano kon schrijven. Enescu componeerde het werk op uitnodiging van Fauré voor een concours van het Conservatoire de Paris, waarvan hij ook jurylid was, en droeg het op aan Théophile Laforge, altviooldocent aan het conservatorium en eerste altviolist van de Parijse Opéra.

Zelf een uitstekend violist én pianist, wist Enescu wel raad met de opdracht. Het werk is technisch veeleisend en maakt gebruik van het hele spectrum van de altviool, maar tegelijkertijd test het ook de muzikaliteit van de uitvoerenden. Deze samenballing van virtuositeit en zeggingskracht zorgde ervoor dat Enescu’s Pièce de concert zijn concoursbestaan ontsteeg en in het reguliere altvioolrepertoire werd opgenomen.

Terugblikkend op zijn leven merkte Gabriel Fauré in 1922 op: ‘Vóór 1870 zou ik er niet over hebben gedacht een sonate of een kwartet te componeren. In die tijd kon een jonge musicus wel naar een uitvoering ervan fluiten. Pas nadat Camille Saint-Saëns in 1871 de Société Nationale de Musique had opgericht, waarvan het hoofddoel was werken van jonge componisten ten uitvoer te brengen, ging ik aan het werk.’ De stichting van deze concertorganisatie was inderdaad een enorme stimulans voor Franse componisten en hielp enerzijds het belang van instrumentale muziek te vergroten ten opzichte van dat van opera en anderzijds een tegenwicht te bieden aan de overheersing van Duitse muziek.

Ondertussen was Fauré door zijn mentor Saint-Saëns geïntroduceerd bij een vooraanstaande Europese familie van musici, de Viardots. De organist-componist raakte bevriend met de familie en werd verliefd op een van de dochters, Marianne. In juli 1877 werd hun verloving aangekondigd, maar nog geen vier maanden later weer ongedaan gemaakt. Fauré was zeer aangedaan door de hele affaire, maar zei enkele jaren later: ‘Misschien was het uiteindelijk zo slecht niet. De familie Viardot had me mogelijk van mijn juiste pad afgeleid.’

Fauré’s pad leidde niet naar de opera, maar naar de intieme genres van het lied en de kamermuziek. De totstandkoming van het Eerste pianokwartet in c klein viel in deze emotioneel roerige tijd. Bij de première op 14 februari 1880 in Parijs was de componist niet tevreden over de Finale. Hij bewerkte het laatste deel in 1883 en droeg zijn werk op aan de Belgische violist Hubert Léonard, een vriend van hem en voorvechter van zijn Eerste vioolsonate. Het bezielde, klankrijke Eerste pianokwartet werd een van Fauré’s populairste kamermuziekwerken.