Lenneke Ruiten zingt Brahms, Fauré en Debussy

Gedurende een groot deel van zijn leven hield Gabriel Fauré zich bezig met liederen: zijn eerste, Le Papillon et la fleur (op een tekst van Victor Hugo) schreef hij op vijftienjarige leeftijd en zijn laatste drie jaar voor zijn dood, in totaal zijn het er zo’n honderd.

Een grote invloed op Faurés ontwikkeling had alles wat hij hoorde tijdens bijeenkomsten van de mede door hem opgerichte Société Nationale de Musique. Ook leerde hij het werk kennen van dichters als Armand Silvestre (1837-1901) en Leconte de Lisle (1818-1894). Van de eerste stammen Notre amour en La Fée aux chansons, de tweede leverde de tekst van Les Roses d’Ispahan.

Van iets latere datum is Clair de lune, op een tekst die al in 1869 gepubliceerd was in de dichtbundel Fêtes galantes, waarmee Paul Verlaine in beeld komt. Volgens pianist Graham Johnson vormt dit lied voor veel mensen de ‘kwintessens van de Franse mélodie’.

Faurés bijdrage aan de Franse liedkunst kan onmogelijk overschat worden, Maurice Ravel oordeelde dat die nu was bevrijd van de Duitse dominantie. Claude ­Debussy karakteriseerde Fauré ooit als ‘de meester van de charme, bij wie het spel van deze gracieuze en vloeiende lijnen vergeleken kan worden met de gestiek van een mooie vrouw.’

Zowel Fauré als zijn jongere tijdgenoot Claude Debussy werden beïnvloed door het symbolisme. Deze stroming zocht haar heil in een droomwereld en verwierp naturalisme en realisme. De Griekse schrijver Jean Moréas (1856-1910) muntte de naam; hij vond dat het universum een diepere, verborgen realiteit symboliseerde.

Debussy zelf schreef de Proses lyriques, vier teksten die hij ook op muziek zette. Het eerste lied, ‘De rêve’, roept een mystieke sfeer op; de dromerige piano-arpeggio’s bieden de ­perfecte omkransing van de onbereikbare droom uit het verleden die de tekst schildert in betoverende vocale lijnen. Het tweede, ‘De grève’, schildert de zee, maar tegelijkertijd ‘een echt landschap van het koninkrijk Allemond’.

Het waren deze twee teksten die het Parijse magazine Entretiens politiques et littéraires publiceerde in 1892. Het derde deel, het melancholieke ‘De fleurs’, verwijst naar bloemen die de ik-persoon kwellen; Debussy droeg het op aan de vrouw van Ernest Chausson. De cyclus sluit af met ‘De soir’ dat een stadse zondag schildert. Debussy roept tal van kleuren op: goud van de maan, wit zijde, groene zijden jurken, witte kussen, groene landerigheid, blauw van dromen.

De overlevering wil dat Debussy naar Wenen toog om ­Johannes Brahms te ontmoeten. Ze zouden daar de lunch gebruikt hebben om daarna de graven van Ludwig van Beethoven en Franz Schubert te bezoeken. Het verhaal bleek later een puur verzinsel. Los van de vraag of ze elkaar ooit ontmoetten kun je constateren dat Debussy en Brahms verschillende werelden vertegenwoordigden.

Zocht Debussy het in sluiers, kleuren, in een zoektocht naar het onder­bewuste, Brahms vond zijn inspiratie eerder in de volksmuziek. Hij had een voorkeur voor strofische zettingen, die enkel incidenteel plaatsmaakten voor door­gecomponeerde verklankingen. Aan Clara Schumann schreef hij: ‘Het lied zeilt nu zo’n verkeerde koers dat men zich het ideaal niet sterk genoeg inprenten kan, en dat is het volkslied.’ Toch wijst deze volkse voorkeur geenszins op oppervlakkigheid: thema’s als vergankelijkheid en dood oefenden een grote aantrekkingskracht uit. Vaker komen we de nacht tegen, of mijmeringen over donkere wouden.

Brahms zette opvallend veel teksten van ‘Kleinmeister’ op muziek. Meer dan eens is gesteld dat het hem aan onderscheidingsvermogen ontbrak, maar zijn vriend (en de eerste uitgever van Brahms’ volledige werken) Eusebius Mandyczewski beschreef hem als ‘einen der eifrigsten und aufmerksamsten ­Leser und begeisterten Bücherfreund’.

Brahms componeerde liederen gedurende het grootste deel van zijn leven: tussen zijn 20ste en zijn 63ste (dat was één jaar voor zijn dood) zagen maar liefst 31 collecties het licht. Met in ­totaal 196 sololiederen en een aantal duetten en ensembles – eerder geschreven liederen gingen helaas verloren. Het recital van vanmiddag omvat zo’n 23 jaar uit deze indrukwekkende tijdspanne: opus 32, waaruit Wie rafft ich mich auf in der Nacht klinkt, ontstond in 1864, terwijl de Zigeunerlieder dateren van 1887.

De drie Mädchenlieder zijn volksliederen op tekst van verschillende dichters. Het eerste is Servisch, vertaald door Siegfried Kapper, en focust zich op personen die er niet (meer) zijn, het tweede stamt uit Italië. Het werd vertaald door Paul Heyse en ook hier richt de aandacht zich op de afwezige geliefde. Als derde horen we dan een lied op tekst van Heyse zelf.

Buiten de ‘echte’ volkse teksten klinken liederen op teksten van Georg ­Friedrich Daumer, Karl Candidus, Clemens Brentano, Ludwig Hölty, August Graf von Platen en tot slot de Zigeunerlieder, waarvan de Hongaarse teksten werden vertaald door Hugo Conrat. Uit deze collectie, die aanvankelijk was geschreven voor een kwartet van zangstemmen met pianobegeleiding, toonzette Brahms een achttal ook voor één zangstem en piano. Na de première liet Brahms Clara Schumann weten: ‘Het zijn een soort Hongaarse liefdesliederen en, mooi gezongen als ze werden, zou je het luisteren ernaar een genot hebben gevonden.’