Lang Lang speelt Beethoven met het Concertgebouworkest

Richard Wagner componeerde zijn opera Tannhäuser und der Sängerkrieg auf Wartburg voor het operahuis van Dresden, waar hij kapelmeester was van het hoftheater. In 1845 dirigeerde hij zelf de première, maar daarna bleef hij eraan sleutelen. Toen Napoleon III de opera in 1861 in Parijs liet uitvoeren, voegde Wagner een ballet toe en introduceerde hij Venus als handelend personage.

Tijdens een uitvoering in Wenen veertien jaar later liet hij de ouverture organisch overgaan in de opera zelf. Zijn leven lang bleef hij echter ontevreden en kort voor zijn overlijden zei hij tegen zijn echtgenote Cosima dat de wereld ‘nog mijn Tannhäuser te goed heeft’. In Nederland werd de opera voor het eerst uitgevoerd in 1858.

Tannhäuser vertelt het verhaal van de gelijknamige ridder, die na een jarenlange relatie met Venus terugkeert naar zijn groep van minnezangers. Tijdens een zangwedstrijd om de hand van Elizabeth onthult hij tot aller ontzetting zijn seksuele ervaring.

Hij wordt op pelgrimstocht naar de paus gestuurd, die echter weigert hem te vergeven. Elizabeth sterft van verdriet, waarop ook Tannhäuser dood neerzijgt – en alsnog verlossing vindt.

Het orkest is ruim bezet met onder andere drie fluiten, drie trompetten, drie trombones en veel slagwerk. De ouverture geeft in kort bestek een samenvatting van de thema’s van de opera. Zo horen we meteen aan het begin in hout- en koperblazers het plechtstatige, aan Bach herinnerende gezang van de pelgrims.

Opgewekte motieven in de houtblazers roepen de broederschap tussen de minnezangers op en broeierige strijkers evoceren de sensuele wereld van Venus. De heroïsche finale benadrukt dat de held zijn verlossing heeft gevonden.

Blijmoedigheid en jeugdig enthousiasme bepalen het klankbeeld van Beethovens Tweede pianoconcert in Bes groot, opus 19, waaraan de componist waarschijnlijk al rond zijn achttiende was begonnen.

Met dit concert maakte Ludwig van Beethoven, vierentwintig jaar jong en net klaar met zijn studie bij Haydn, op 29 maart 1795 zijn officiële debuut in Wenen. Dat gebeurde tijdens ‘eine grosse musikalische Akademie’ in het Burgtheater, die door de Tonkünstlergesellschaft was georganiseerd ten bate van haar weduwen- en wezenfonds.

De inkt van de partituur was nog nat, en de pianopartij was zelfs nog niet helemaal uitgeschreven, maar dat weerhield Beethoven er niet van om met het werk grote indruk te maken op de toehoorders. Althans, als we afgaan op het oordeel van de Wiener Zeitung die meldde dat de ‘beroemde heer Ludwig van Beethoven de welgemeende bijval van het publiek wist te oogsten’.

Want kritische geluiden waren er ook te horen. Beethovens Tsjechische collega Václav Tomášek bijvoorbeeld, die bij de première aanwezig was, raakte zozeer in de war van Beethovens ‘gedurfde afwijkingen’ van de traditie, dat hij naar eigen zeggen zijn piano dagenlang onaangeroerd liet.

Weliswaar loopt Beethoven in zijn Tweede pianoconcert nog stevig aan de hand van zijn klassieke voorgangers, met name Mozart, maar tegelijkertijd geeft hij blijk van originaliteit en groot vakmanschap. Vooral de openingsmaten door het orkest met de stevige unisonoakkoorden en de bijna abrupte modulatie naar de vreemde toonsoort Des groot wijzen vooruit naar de latere Beethoven.

Typisch Beethoven is ook de afwisseling van martiale ritmiek en tedere lyriek in dit eerste deel. Het voor de pianist zeer veeleisende, zangerige Adagio verraadt Beethovens eigen pianistische vaardigheden. Ook in de finale, een speels en meeslepend rondo vol springerige accenten, krijgt de solist de gelegenheid om te schitteren.

Overigens was Beethoven na die eerste uitvoering nog niet tevreden. Hij herzag het werk ingrijpend, en pas in 1801 stuurde hij de partituur naar zijn uitgever. In de tussentijd had hij één jaar eerder ook zijn Pianoconcert in C groot voltooid, dat net iets eerder als zijn opus 15 werd gepubliceerd. Vandaar dat zijn feitelijk eerste pianoconcert officieel als het Tweede werd geboekstaafd.

Johannes Brahms was zo onder de indruk van de symfonieën van Beethoven, dat hij zich jarenlang niet aan het genre waagde. De eerste symfonische schetsen stammen uit 1854, maar pas in 1876, op 43-jarige leeftijd, voltooide de Weense componist zijn Eerste symfonie.

Toen had hij de smaak te pakken en volgden er nog drie meesterlijke symfonieën. De Vierde wordt wel beschouwd als het hoogtepunt van Brahms’ oeuvre en een staalkaart van zijn symfonische kunnen.

Brahms componeerde zijn Vierde symfonie in e klein tijdens zijn zomerverblijven in Mürzzuschlag (in de bergen halverwege Wenen en Graz) in 1884-85. Na voltooiing uitte hij in een brief aan Hans von Bülow, de dirigent van de Meininger Hofkapelle, zijn hoop dat deze de nieuwe symfonie zou uitvoeren.

De componist gaf tevens toe dat hij twijfelde of de Vierde symfonie voor een breed publiek aantrekkelijk was: ‘Ik ben bang dat zij smaakt naar het klimaat hier. De kersen rijpen niet in deze streken; ze zijn niet te eten!’ Von Bülow echter was gecharmeerd van het nieuwe werk: ‘Nummer 4 is gigantisch, een wet op zichzelf, vrij nieuw, ijzersterke persoonlijkheid. Straalt ongeëvenaarde energie uit van de eerste noot tot de laatste.’

Begin oktober nodigde Brahms een select gezelschap uit, onder wie de invloedrijke muziekcriticus Eduard Hanslick en dirigent Hans Richter. Nadat hij samen met collega Ignaz Brüll het eerste deel op piano had voorgespeeld, bleef het akelig stil. De spanning werd enigszins gebroken toen Hanslick opmerkte dat hij ‘het gevoel had een pak slaag te hebben gekregen van twee zeer intelligente mensen’, maar kennelijk liepen de vrienden niet erg warm voor de Vierde symfonie.

Brahms sloeg hun goedbedoelde adviezen in de wind en bracht zijn nieuwe werk op 25 oktober 1885 met de Meininger Hofkapelle in première. Het was een groot succes; het publiek applaudisseerde na elk deel. In de maand erop presenteerde het orkest de compositie op tournee langs diverse Duitse en Nederlandse steden.

Nadat Brahms het eerste deel op piano had voorgespeeld, bleef het akelig stil.

Brahms’ Vierde symfonie begint verrassend: de ‘zuchtende’ violen lijken uit het niets te komen en zetten de toon van het eerste deel. De tragische sfeer maakt hier en daar plaats voor een lichtpuntje – of zoals Brahms’ goede vriendin Clara Schumann het omschreef: ‘Het is alsof men in het voorjaar tussen de bloeiende bloemen ligt, en de ziel om beurten vervuld raakt van vreugde en verdriet.’

Het tweede deel opent met een soort melancholieke fanfare, gevolgd door hartverwarmende, zachtjes begeleide melodieën in de blazers. In het derde deel, een energiek scherzo met aparte ritmes en onverwachte humor, zijn de knipogen naar Beethoven het duidelijkst. Deze vurige dans sloeg zo aan in Brahms’ tijd, dat het publiek dit deel steevast nogmaals wilde horen.

De finale is een ­hommage aan Bach. Opmerkelijk genoeg gebruikte Brahms hier als vorm een chaconne (variaties over een steeds herhaalde baslijn). Hij baseerde het thema op het slotdeel van Bachs Cantate BWV 150, Nach dir, Herr, verlanget mich en liet er wel dertig variaties en een coda op volgen. Het einde onderstreept de tragiek waar de symfonie mee begon.

Eerste en laatste uitvoering door het Concertgebouworkest

Het Concertgebouworkest speelde de Vierde symfonie voor het eerst onder leiding van Willem Kes op 14 december 1888. Myung-whun Chung dirigeerde de laatste uitvoering op 8 januari 2021.