Lahav Shani met Bach en Schönberg bij het Concertgebouworkest

In 1961 zette Krzysztof Penderecki in één klap zijn naam op de wereldkaart, met het helse Threnos, een klaagzang ‘voor de slachtoffers van Hiroshima’. Dit avant-gardistische stuk voor strijkorkest geselt de oren met zwaar dissonante samenklanken vol microtonen. Met deze nietsontziende klanken trof de Pool de geestelijke en lichamelijke hel die de atoombom op de Japanse stad in 1945 veroorzaakte in het hart. 

Zijn sociale betrokkenheid wortelt in zijn jeugd. Hij groeide op in het zuidoosten van Polen, omringd door Joden. Tijdens de Tweede Wereldoorlog zag hij veel van zijn vrienden vermoord worden of weggevoerd worden naar Treblinka en Auschwitz. Hun lot verklankte hij in meeslepende koorwerken als Lucas Passie (over Auschwitz, 1966) en Agnus Dei (over de opstand in het getto van Warschau, 1981). 

In 1980 eerde hij de rebelse vakbond Solidarnosc in het koorwerk Lacrimosa, dat hij opdroeg aan zijn leider Lech Wałesa. Dit aangrijpende stuk vormde het startpunt van zijn grootschalige Pools Requiem voor koor, solisten en orkest, waarvan verschillende delen opgedragen zijn aan helden en slachtoffers uit de Poolse geschiedenis. Het volgt grotendeels de Latijnse tekst van de katholieke requiemmis en ging in 1984 in première, maar werd later herzien en uitgebreid. 

De definitieve versie ontstond pas in 2005, toen Penderecki een Ciaccona voor strijkorkest toevoegde. Deze is opgedragen aan Karol Józef Wojtyła, de Poolse pausdie eerder dat jaar was overleden; de ondertitel luidt ‘in memoriam Giovanni Paolo II’. Paus Johannes Paulus II was een grote steunpilaar van Solidarnosc en had stevig bijgedragen aan de val van het communisme en de Sovjet-Unie. 

De zeven minuten durende Ciaconna is gebaseerd op de gelijknamige variatietechniek uit de Barok. Tegen herhaalde, grotendeels dalende baslijnen verklanken de hogere strijkers een roerend lamento dat telkens van kleur verschiet. De grootse akkoorden en rijke strijkersklank geven het stuk een gepassioneerd en romantisch karakter. Enkele dansante, geplukte passages evoceren de vreugde om de onvermijdelijke overwinning op het communisme.

Johann Sebastian Bach werd in eigen tijd in populariteit voorbijgestreefd door zijn tweede zoon, Carl Philipp Emanuel, die het ‘ouderwetse’ contrapunt verruilde voor de zojuist ontwikkelde leer van de harmonie. Pas in de negentiende eeuw kwam een herwaardering op gang, dankzij Fanny en Felix Mendelssohn. Zij organiseerden in 1829 – voor het eerst sinds Bachs dood – een uitvoering van de Matthäus-Passion, die tegenwoordig zo’n beetje geldt als de compositie der composities. 

Bach componeerde deze passie in Leipzig, waar hij in 1723 was aangesteld als cantor van de Thomaskirche. Hij componeerde niet alleen elke week een cantate ter opluistering van de dienst, maar leidde ook zangers en musici op. Toch vond hij tijd om een reeks van zeven concerten te componeren, de enige concertcyclus die hij in Leipzig produceerde. Hij schreef hem waarschijnlijk voor het Collegium Musicum waarmee hij twee keer per week concerten gaf in een koffiehuis. Uit deze periode stamt ook zijn populaire Kaffeekantate. 

De eerste versie van het Concert in d klein, BWV 1052 voor klavecimbel, strijkorkest en basso continuo werd in 1734 opgetekend door zijn zoon Carl Philipp Emanuel. Die noteerde echter alleen de orkestpartijen, wellicht omdat hij zelf de solopartij voor zijn rekening nam. Pas vier jaar later zou Bach zelf de integrale versie opnemen in een handschrift met de concerto’s BWV 1052-58. 

Algemeen wordt aangenomen dat het een bewerking betreft van een concert dat hij eerder in Köthen of Weimar had gecomponeerd. Vanwege de typische figuraties in de solopartij, bijvoorbeeld het gebruik van open snaren, neemt men aan dat het oorspronkelijk bedoeld was voor viool. 

Het concert volgt de gangbare tempoindeling snel – langzaam – snel, met een wervelend Allegro als eerste deel. Het strijkorkest heeft symfonische allure en speelt aanstekelijk tikkertje met de solist, die af en toe bijna onbegeleid mag schitteren in een aaneenschakeling van virtuoze loopjes. 

Het hierop volgende Adagio staat in g klein en is gebouwd op een basso ostinato, unisono ingezet door orkest en solist. Na ongeveer een minuut plaatst de solist hier beschouwende, fraai uitgesponnen melodische lijnen tegenover. In het afsluitende derde deel lijkt de solist met zijn uiterst snelle rimtische thematiek te willen ontsnappen aan het orkest dat hem al even onstuimig op de hielen zit.

Arnold Schönberg was altijd al erg onder de indruk van Johannes Brahms, maar kreeg gaandeweg bewondering voor de avontuurlijkere Richard Wagner. Zo voltooide hij in 1911 zijn Gurre-Lieder, een wagneriaanse cantate voor solisten, spreekstem, koor en orkest, die vraagt om bijna achthonderd uitvoerenden.

Lees de biografie van Arnold Schönberg

In de periode dat hij dit kolossale werk componeerde, werd Schönberg verliefd op de zus van zijn vriend en leermeester Alexander von Zemlinsky, Mathilde. Ze trouwden in 1901 en verhuisden naar Berlijn, waar Schönberg een baantje had gekregen bij het Cabarett Überbrettl. Hij leerde er ook Richard Strauss kennen, die hij de voltooide delen van zijn Gurre-Lieder toonde.

Strauss was onder de indruk en wees hem op Pelléas et Mélisande van Maurice Maeterlinck. Dit symbolistische toneelstuk verhaalt over een tragische driehoeksverhouding. De oude Golaud treft in zijn kasteeltuin de dolende Melisande, die haar geheugen kwijt lijkt te zijn. Golaud trouwt en bezwangert haar, maar zij wordt verliefd op zijn jongere broer Pelleas. De jaloerse Golaud doodt zijn rivaal, waarna Melisande sterft in het kraambed.

Gabriel Fauré en Jean Sibelius componeerden er eerder al toneelmuziek bij en in 1902 ging in Parijs de opera Pelléas et Mélisande van Claude Debussy in première. Zonder deze te kennen dacht ook Schönberg aanvankelijk aan een opera, maar uiteindelijk koos hij voor een symfonisch gedicht. 

Net als Gurre-Lieder heeft Pelleas und Melisande een grote bezetting, met een 64-koppig strijkorkest, een flinke batterij slagwerk en een zeer uitgebreide blazerssectie. Het eendelige werk duurt bijna drie kwartier. Waar Debussy inzoomt op de ongrijpbare symbolistische sfeer van het oorspronkelijke toneelstuk, legt Schönberg de nadruk op de onheilspellende tragiek en de spanningsvelden tussen de drie personen. 

Net als Debussy zet hij hiertoe leidmotieven in, die als rode draad door het stuk lopen. Zo krijgt Melisande een dalend thema, dat door drie hobo’s en althobo mooi in elkaar wordt geweven. Golaud wordt gesymboliseerd door martiaal hoorngeschal, de jongere Pelleas door kittige trompetten; een basklarinet vertolkt een noodlotsmotief. 

Wanneer Golaud aan het einde zijn broer Pelleas gedood heeft en Melisande sterft, ebt de muziek langzaam weg. Het stuk besluit met dissonante, licht vervormde referenties aan de thema’s van de drie tragische hoofdpersonen. Dankzij de beeldende muziek groeide Pelleas und Melisande uit tot een van Schönbergs populairste en meest uitgevoerde werken.