Lahav Shani en Rotterdams Philharmonisch in Mahlers Symfonie nr. 2

Een groot succes was zijn Eerste symfonie (1884-88) niet, daarom wilde Gustav Mahler haar met zijn Tweede symfonie in alle opzichten overtreffen. De lengte, het verhaal, de orkestratie, alles is erop gericht om met zijn nieuwe symfonie de wereld te veroveren én te verklaren.

Het is het werk van een man die geobsedeerd was door de wereld, de kosmos en vragen over het leven.

Afscheid van de titaan

Zijn Eerste symfonie baseerde Mahler in eerste instantie op de roman Titan van Jean Paul (1763-1825), die de transformatie van een gepassioneerde jongen tot een succesvolle volwassen man beschrijft. Het verhaal krijgt in de Tweede symfonie een vervolg, als Mahler op een intense manier afscheid neemt van de held. Het gaat in de Tweede symfonie echter niet zozeer om een hoofdpersoon, maar om levensvragen in het algemeen. Wat is het leven? Heeft het betekenis? Is er iets daarna? Dit soort existentiële vragen hebben Mahler ook in zijn latere oeuvre geleid. Iedere symfonie is een poging geweest tot het vinden van de waarheid. Daarom moesten het zulke grootschalige werken worden: niet voor het spektakel, maar om de wereld te kunnen begrijpen. Voor Mahler waren zijn symfonieën de wereld, de hemel en het leven ineen. 

En de dood, die centraal staat in het eerste deel van de Tweede symfonie. Het is een licht aangepaste versie van Mahlers symfonische gedicht Todtenfeier (Begrafenisrituelen). Met een spannend tremolo in de cello en contrabas in de openingsmaten, elementen van het Dies irae (Dag van toorn) en een uitgebreide treurmars staat het deel volledig in het teken van het heengaan. In dit lange openingsdeel benut Mahler het uitgebreide orkest, met onder meer tien hoorns en acht tot tien trompetten, ten volle. Het verdriet, de reflectie, maar ook de viering van het leven, alle emoties komen voorbij. Mahler kwam op het idee toen hij na een succesvol optreden als dirigent terugkwam in zijn hotelkamer. Temidden van alle boeketten die hij had ontvangen, kreeg hij een visioen van zijn eigen uitvaart, overladen met bloemen. Hij zei erover: ‘Ik zie het leven van de held in een heldere spiegel. Zijn strijd, zijn lijden en verlangen trekken aan het geestesoog voorbij. Alsof je aan het graf van een geliefd persoon staat.’

Van geluksmomentje naar realiteit

De overgang naar het tweede deel kan niet groter zijn: van een intens afscheid naar een vrolijke herinnering aan een dierbare overledene, een echt geluksmomentje. Het is niet voor niets dat Mahler tussen de twee delen een pauze van minstens vijf minuten (!) heeft voorgeschreven. Na een vredig begin verwijzen een melancholische cellosolo en een onstuimige middensectie naar de jeugd en de verloren onschuld. Het deel is een menuet en is daardoor ook in muzikaal opzicht een herinnering; het menuet, een elegante dans uit de Barok, verdween als symfoniedeel na Haydn en Mozart geleidelijk uit beeld. Met een intiem duet tussen fluit en harp laat Mahler horen hoe hij het enorme orkest niet alleen inzet voor massaliteit, maar ook voor lichte en kleurrijke kamermuzikale passages.

In het derde deel citeert Mahler instrumentaal zijn eigen lied Des Antonius von Padua Fischpredigt uit Des Knaben Wunderhorn. In het lied predikt priester Antonius von Padua vanwege een lege kerk tegen de vissen. Het absurde van het preken tot de vissen heeft een diepere betekenis. In het lied heeft de preek namelijk geen zin: ‘De dieven blijven dieven en de vraatzuchtigen blijven vraatzuchtig.’ Daarmee verwijst Mahler ook in zijn symfonie naar de doofheid van mensen voor grote kunst. De schijnbaar vrolijke dans in het derde deel breekt dan ook nergens écht los, maar ontaardt in plotselinge gewelddadige onderbrekingen en uiteindelijk totale chaos. ‘Alsof je vanachter een raam naar een dansend koppel kijkt, zonder de muziek te horen. Je mist daardoor het ritme, dat de ware sleutel tot de dans is’, zo beschreef Mahler het zelf. ‘Mit humor’, schreef hij boven dit deel, maar hij zal er zwarte humor mee hebben bedoeld. Sarcasme, dat ons na het gelukzalige tweede deel terugbrengt naar de sombere realiteit.

Die realiteit maakt dat de gekwetste ziel verlangt naar het hiernamaals en daarvoor grijpt Mahler in het vierde deel opnieuw naar een lied uit Des Knaben Wunderhorn, nu mét tekst: Urlicht. ‘O Röschen rot’, zo begint de alt het lied. De rode roos stond in de Middeleeuwen symbool voor Maria en haar voorspraak. Dat verklaart het plechtige koperkoraal aan het begin van het deel. Vervolgens gaat de tekst over de hemel en een visioen van engelen. Misschien horen we hier wel Mahlers visioen van zijn eigen uitvaart.

Het antwoord op de vragen

En een stilte voor de storm, zo blijkt als het vijfde deel begint met een angstaanjagende kreet vanuit het volle orkest. Als de rust is weergekeerd spelen fluit en hobo het begin van het Dies irae, dat ook in het eerste deel klonk. De gelukzalige herinnering en het engelenvisioen in de delen daarna hebben de vragen over leven en dood nog niet beantwoord. Een ‘Fernorchester’ (een ensemble buiten het podium) van hoorns en trompetten kondigt als bazuinen het laatste oordeel aan. ‘Alsof je ver weg een nachtegaal denkt te horen, als laatste echo van het aardse leven’, zo verwoordde Mahler het. Verrassend genoeg volgt niet het laatste oordeel, maar zingt het koor het antwoord van God op de vragen over de menselijke ziel: ‘Je zult herrijzen, Hij die je geroepen heeft, zal je het onsterfelijke leven schenken.’

De bijnaam ­Aufersteh­ung (Wederopstanding) van de symfonie is dan ook uit het laatste deel voortgekomen. Het begin van de tekst komt uit een religieuze ode van dichter Friedrich Gottlieb Klopstock (1724-1803). Daaraan geeft Mahler vervolgens met zijn eigen tekst een meer algemene wending: ‘Je hebt niet voor niets geleefd, geleden. Wat tot stand is gekomen, moet vergaan. Wat voorbij is, stijgt. Met vleugels die ik heb verdiend door naar liefde te streven, zal ik wegzweven naar het licht.’ Het leidt tot een enorme climax aan het slot van de symfonie. Mahlers vragen zijn beantwoord: het leven is niet nutteloos, het brengt je via de liefde naar de onsterfelijkheid.