Lahav Shani dirigeert Prokofjev en Sjostakovitsj

In zijn jeugdjaren maakte Sergej Prokofjev er geen geheim van dat hij graag in het centrum van de belangstelling stond, en niet per se alleen muzikaal gezien. Hij droeg modieuze kleren, praatte als kenner over alles wat met nieuwe en onbekende muziek te maken had en genoot van zijn reputatie als enfant terrible van de Russische muziek. Na zijn afstuderen aan het conservatorium van Sint-Petersburg kreeg de jonge componist en pianist de smaak te pakken en deed hij niets liever dan zijn collega’s en het publiek met zijn muziek choqueren.

Hij noteerde in zijn dagboek alle aanvallen van recensenten en negatieve uitspraken van vriend en vijand. Na een paar jaar van dergelijke intensieve choqueer-tactiek besloot Prokofjev te bewijzen dat hij ook in staat was om iets anders te componeren dan alleen ultra­moderne muziek. Hij vond de tijd rijp voor de Eerste symfonie, die hij een beetje spottend de ‘Klassieke’ noemde.

Tijdens zijn vakantie in de zomer van 1916 maakte hij de ­eerste voor­bereidende schetsen in de stijl van Joseph Haydn. Hij had geen piano tot zijn beschikking en zag zich genoodzaakt om geheel op zijn muzikale verbeelding te vertrouwen. Prokofjev stak de ‘klassieke’ ­thema’s in een onmiskenbaar twintigste-eeuws jasje en hield dat in alle vier de delen vol. Hij ontkwam er niet aan zijn stempel op de melodieën, harmonieën en modulaties te drukken, maar hield zich toch keurig aan de klassieke, achttiende-eeuwse orkest­bezetting.

Een half jaar na de Oktoberrevolutie dirigeerde de zesentwintigjarige componist de première van zijn ‘Klassieke symfonie’ in Petrograd (zoals Sint-Petersburg toen tijdelijk heette). Toen hij na de uitvoering het verwijt kreeg dat zijn muziek anachronistisch was, voelde hij zich zielsgelukkig. Zelfs in de klassieke vormen was het hem gelukt om voor ophef te zorgen!

Kort daarna verliet Prokofjev Rusland om zijn geluk in achtereenvolgens de Verenigde Staten, Engeland en Frankrijk te beproeven. Bij zijn vertrek in 1918 hield de goedlachse componist de deur echter op een kier door geen kritiek op de nieuwe Sovjetmachthebbers te uiten. Zo had de ouder wordende hemelbestormer nog steeds de kans om terug te keren.

In tegenstelling tot Prokofjev had Dmitri Sjostakovitsj nooit de kans gekregen om wat voor echte of spreekwoordelijke deur dan ook dicht te gooien, laat staan die van de Sovjetcomponistenbond. De partijfunctionarissen dwongen hem keer op keer zijn loyaliteit aan de richtlijnen van het sovjetrealisme te bewijzen.

Na de dood van Stalin in 1953 leek de gevestigde kringloop van muzikale ‘zondiging’ en ‘rehabilitatie’ ineens in onbruik te raken. Achttien jaar na de voltooiing van zijn Zevende symfonie, voor het eerst in jaren zonder de angst om zich weer tegen beschuldigingen van muzikale complexiteit, formalisme en subjectivisme te moeten verdedigen, componeerde de opgeluchte Sjostakovitsj het Eerste celloconcert.

In deze periode van relatieve ‘dooi’ in het culturele leven van de Sovjet-Unie werd de componist steeds meer gezien als officiële leider van de sovjetmuziek. Het enthousiasme van de componist was echter van korte duur. Bij zijn eervolle status hoorden namelijk ook onderscheidingen en verplichtingen die net zo benauwend bleken als het angstige bestaan in de Stalin-jaren.

Het Eerste celloconcert werd gecomponeerd voor Mstislav Rostropovitsj (1927-2007), die geen kans voorbij had laten gaan om de componist over zijn droom van een ‘eigen’ concert te vertellen. Bij het zien van de langverwachte partituur was hij zo ingenomen met zijn virtuoze partij met een solocadens van maar liefst 148 maten, dat hij het concert in vier dagen tijd uit het hoofd leerde.

Naast virtuoos is deze vierdelige compositie scherp en sarcastisch op Sjostakovitsj’ typerende manier. De citaten uit Stalins favoriete lied Soeliko maakten het concert in 1959 nog gedurfder en veelzeggender dan iemand ooit had kunnen dromen.

Tussen de Eerste en Vijfde symfonie van Prokofjev verstreken veertien jaren. In die tijd verloor Prokofjev niet alleen zijn jeugdige overmoed en wilde haren, hij werd ook een ander mens. Veel voorzichtiger in zijn doen en laten en wars van uiterlijk vertoon. Na zijn definitieve terugkeer naar de Sovjet-Unie in 1936 kreeg de componist voldoende gelegenheid om zijn muzikale ideeën aan ideologische partijrichtlijnen ondergeschikt te leren maken.

Het toegankelijker maken van zijn muzikale taal lukte hem op den duur nog wel, maar zijn muzikale wereld volledig tot welluidende ritmische gezangen reduceren weigerde Prokofjev tot zijn laatste noot. Zeventien jaar lang leed hij onder het onbegrip van de componistenbond, betuigde hij plichtsgetrouw zijn spijt bij de zoveelste kritiek en incasseerde hij zwijgzaam zowel staatspremies als verboden op ­uitvoeringen.

In de oorlogsjaren kreeg hij eindelijk het gevoel dat hij (veel) meer kon en mocht. Naast zijn drie pianosonates componeerde Prokofjev de Vijfde symfonie, die geen last van donkere gedachten en de tragische sfeer van de oorlogssonates leek te hebben. Alles wat vergankelijk is in deze wereld zette de componist tegenoven het eeuwige, gesymboliseerd door de brede melodieën van Russische liederen en de energie van uitbundige volksfeesten.

Net als ooit bij de Eerste symfonie dirigeerde Prokofjev zelf de ­premiè­re in januari 1945. Het was de laatste keer dat hij als dirigent optrad. Na de uitvoering zei hij dat zijn nieuwe werk ‘de grootheid van de menselijke geest’ bezong. Het was zijn eer­betoon aan alle vormen van overwinning. Een jaar later ontving hij de Stalinprijs voor zijn Vijfde, en voegde toe dat hij met deze symfonie uiteindelijk ‘een grote periode in zijn creatieve leven kon afronden’.