Kerstmatinee Concertgebouworkest: De notenkraker

Dirigent Semyon Bychkov keert terug naar zijn roots: onder de noemer The Tchaikovsky Project heeft hij sinds 2015 verschillende festivalprogramma’s gewijd aan de lievelingscomponist van zijn jeugd, en werkt hij aan een cyclus van opnamen met het Tsjechisch Filharmonisch Orkest.

In de Kerstmatinee van het Concertgebouworkest dirigeert hij – hoe kan het anders – De notenkraker, maar dan wel de muziek van het volledige kerstballet in plaats van de gebruikelijke suite.  

Tsjaikovski: De notenkraker 

Pjotr Iljitsj Tsjaikovski schreef De notenkraker in opdracht van de Russische Keizerlijke Theaters voor een première in december 1892 samen met de eenakter Iolanta, zijn laatste opera, en het werk is daarom met een kleine anderhalf uur aanzienlijk korter dan zijn avondvullende balletten Het Zwanenmeer en Doornroosje.

De plot is afgeleid van een verhaal van E.T.A. Hoffmann, waarin een meisje op kerstavond van haar mysterieuze peetoom een notenkraker cadeau krijgt die ’s nachts tot leven komt, strijd levert met een leger muizen en haar vervolgens meeneemt naar een magisch land vol snoepgoed. Tsjaikovski gebruikte een kindvriendelijke Russische bewerking, die het moet stellen zonder de ironie en vervreemding van het origineel.

Anders dan de suite, die de componist al enkele maanden voorafgaand aan de première ten gehore had gebracht, was de eerste balletproductie van De notenkraker geen onverdeeld succes. Een van de bezwaren was dat de kinderrollen daadwerkelijk door kinderen vertolkt werden en de prima ballerina (de Suikerboonfee) pas tegen het einde van het ballet haar kunsten kon vertonen. 

Een meer fundamenteel kritiekpunt was dat het ballet als geheel niet in balans was. Het eerste bedrijf is vooral verhalend, met weinig ruimte voor formele dans, terwijl de plot vroeg in het tweede bedrijf volledig tot stilstand komt als de Suikerboonfee Clara en de Notenkraker trakteert op een grand divertissement.

Beide bedrijven bevatten echter betoverende muziek, en het werk had vooral een vernieuwde choreografie nodig om in de tweede helft van de twintigste eeuw uit te groeien tot het ultieme kerstballet, dat voor veel dansgezelschappen een dankbare, zo niet onmisbare bron van inkomsten vormt.

Behalve de Ouverture en de Mars, die bekend zijn uit de suite, bestaat het eerste bedrijf grotendeels uit dramatische scènes. Nr. 4 opent met het grillige thema van peetoom Drosselmeyer, de mysterieuze speelgoedmaker, gevolgd door dansen van de wonderbaarlijke poppen die hij meebrengt. In scène nr. 5 haalt hij de Notenkraker tevoorschijn: Clara’s broertje Fritz pakt hem af, probeert hem uit (hier klinken ratels), en breekt hem; Clara wil haar Notenkraker vervolgens troosten, maar wordt daarbij gestoord door Fritz die er met zijn speelgoedsoldaatjes doorheen tettert. Tenslotte maakt hun vader een einde aan het kabaal door de zogenaamde ‘Großvater-Tanz’ in te zetten. Daarna vertrekken de gasten en moeten de kinderen naar bed (nr. 6).

’s Nachts hoort Clara de muizen ritselen, en vertoont de klok – vlak voordat deze om middernacht slaat – een verontrustende gelijkenis met Drosselmeyer; dan volgt een meeslepend crescendo, als de kerstboom tot reusachtige proporties groeit (of is het Clara die krimpt tot het formaat van een muis?). Dit alles bevat een weelde aan beeldende muziek, en dan moet de confrontatie tussen de Notenkraker en de Muizenkoning nog komen…

Originele instrumentatie

Het tweede bedrijf, dat het overgrote deel van de suite leverde, is voornamelijk decoratief van aard. Nu is dat een vorm waar Tsjaikovski geenszins op neerkeek, en bovendien uitstekend raad mee wist. In De notenkraker blijkt dit onder meer uit de originele instrumentatie. Zo schrijft de partituur in de Wals van de sneeuwvlokken een woordeloos kinderkoor voor, en de scène daarna – om rivieren van rozenwater uit te beelden – een van de eerst bekende toepassingen van ‘Flatterzunge’: een techniek op de fluit waarbij de bespeler een rollende letter ‘r’ laat klinken.

De meest in het oor springende innovatie was de celesta, een nieuw instrument dat Tsjaikovski in Parijs had ontdekt en in het grootste geheim naar Sint-Petersburg liet komen, zodat hij de primeur zou hebben. In De notenkraker is het instrument verbonden aan de Suikerboonfee: het is voor het eerst te horen als zij Clara en de Notenkraker verwelkomt, en krijgt uiteindelijk de hoofdrol in haar dans – dat is gelijk ook het beroemdste stuk ooit voor het instrument geschreven.

Sommige van de orkestrale verrassingen, zoals het samenspel van fluit en fagot in de Chinese dans of het trio van fluiten in de Dans van de mirlitons, zullen velen zo bekend in de oren klinken dat we ze pas ten volle gaan waarderen als we erbij stilstaan hoe uitzonderlijk die klanken binnen de negentiende-eeuwse muziek eigenlijk zijn.

De notenkraker is een partituur die schittert, straalt en de zinnen prikkelt. En ja, de muziek van het Snoepgoedrijk is overwegend zoet, maar barst van de inventiviteit. Tsjaikovski toont zich een meesterpatissier, en dat is niet alleen een ambacht, maar zeker ook een kunst.