Kamermuziek op zondagmiddag: Maria & Nathalia Milstein

tekst: Heleen van de Leur

De identiteit van de vioolsonate die Marcel Proust beschrijft in het eerste deel van zijn romancyclus À la recherche du temps perdu is een van de grootste raadsels in de literatuur. Was de muziek een amalgaam van het werk van componisten als Camille Saint-Saëns, Gabriel Fauré of Claude Debussy, dat Proust hoorde in de Parijse salons? Proust schreef het stuk toe aan de denkbeeldige componist Vinteuil. De zusjes Milstein zijn ervan overtuigd dat het om Gabriel Pierné’s sonate gaat. 

Gedurende het concertseizoen ging het grootste deel van Gabriel Pierné’s tijd op aan dirigeren, maar in de zomermaanden was hij een redelijk productieve componist, die in bijna alle grote genres wel iets publiceerde.

Door Pierné’s werkzaamheden als dirigent weten we dat hij goed bekend was met het werk van zijn Franse tijdgenoten en directe voorgangers. Hij dirigeerde onder andere werken van voorgangers César Franck en Hector Berlioz en van tijdgenoten Claude Debussy, Maurice Ravel en Albert Roussel. 

In Pierné’s composities horen we duidelijk dat hij de muziek van deze Franse tijdgenoten goed kende. Hoewel zijn muzikale vormen vaak redelijk klassiek zijn, is hij harmonisch en melodisch vooruitstrevend. Zijn harmonische taal doet denken aan die van Debussy, zijn orkestratietechnieken aan die van Ravel, en de ritmische taal aan die van Roussel.

Pierné’s Sonate, opus 36, zijn enige vioolsonate, is een divers werk met sterk contrasterende delen. Het eerste deel is zowel harmonisch als qua vorm ongrijpbaar en wisselt felle gepuncteerde ritmes af met lyrische passages.

De piano introduceert in eerste instantie steeds de thema’s die we daarna in de viool horen, maar tegen het einde van het eerste deel wordt de verhouding tussen viool en piano onduidelijker, en lijken beide instrumenten steeds meer hun eigen plan te trekken.

Na een vurige climax is het langzame tweede deel een welkome adempauze. Het is in al haar aspecten eenvoudiger dan het eerste. De sfeer is gemoedelijk, met volkse en bijna dansbare melodieën. Het derde deel brengt ons naar weer een nieuwe klankwereld.

De melodieën zijn schertsend, de ritmes ongrijpbaar. Door de vele wisselingen in tempo en karakter lijkt het derde deel in eerste instantie een soort collage te zijn, maar doordat Pierné slim gebruikmaakt van terugkerende motieven blijft het deel toch coherent.

De Sonate in g klein is Claude Debussy’s laatst gepubliceerde werk. Het is onderdeel van een project dat hij Six sonates pour instruments divers, par Claude Debussy, musicien français noemde: Zes sonates voor verschillende instrumenten, door Claude Debussy, Frans muzikant.

Debussy stierf echter voordat hij het project kon voltooien. De Sonate in g voor viool en piano is de derde en laatste in de reeks, en komt na de Sonate voor harp, fluit en piano en de Sonate voor cello en piano. Debussy speelde zelf de pianopartij tijdens de première van het werk, maar het zou zijn laatste publieke optreden worden. 

Dat de titel van het sonateproject zo sterk benadrukt dat Debussy een Fransman was, is niet gek. In de jaren vóór en tijdens de Eerste Wereldoorlog, of de ‘Grote Oorlog’, was het nationalisme sterk in Frankrijk. Debussy benadrukte zijn ‘Fransheid’ zowel in brieven, die hij steevast signeerde met ‘musicien français’, als in zijn muzikale taal.

In zijn Sonate in g klein gebruikt hij niet de sonatevorm zoals die door vele Duitse en Oostenrijkse componisten werd gebruikt, maar bouwt hij verder op vormen en ideeën van zeventiende- en achttiende-eeuwse Franse componisten, zoals François Couperin, Jean-Marie Leclair en Jean-Philippe Rameau.

Deze Franse invloeden zijn dan ook duidelijk hoorbaar in de Sonate in g klein, vooral in de impressionistische nadruk op sfeer en abstractie in plaats van de meer Duitse vorm en emotie. Het stuk is divers, het eerste deel nu eens verstild, dan weer levendig.

In het tweede deel is de sfeer licht en schertsend, speels zelfs. Het laatste deel is grotendeels pentatonisch (gebaseerd op toonladders van vijf tonen, waarmee Debussy graag een oosterse sfeer schiep) en wisselt tussen verschillende klankwerelden, met onder andere een tango-achtig thema.

Ook Camille Saint-Saëns was een voorvechter van eigentijdse Franse muziek, als tegenhanger voor de vele bekende en veel uitgevoerde Duitse componisten.

Om Franse muziek een platform te bieden richtte hij de Société Nationale de Musique op, die een belangrijke rol vervulde in het Franse muziekleven rond de eeuwwisseling. Hoewel Saint-Saëns erg van hedendaagse muziek hield, was zijn eigen muzikale taal zowel qua vorm als qua harmonie conservatief.

De Eerste sonate in d klein is eigenlijk een vierdelig werk, maar wordt uitgevoerd in twee ononderbroken helften. Het eerste deel bestaat uit een dramatisch Allegro en een eenvoudiger Adagio, beide ritmisch gezien innovatiever dan harmonisch gezien.

De muziek lijkt regelmatig over de maatstrepen heen te zweven, wat ervoor zorgt dat het geregeld kan klinken alsof de viool over de piano heen improviseert. De tweede helft begint speelser, met een verfijnd en humoristisch scherzo, en culmineert in een virtuoze finale. De vier diverse segmenten samen kunnen worden gezien als een pleidooi voor de verscheidenheid en de relevantie van – toen – nieuwe Franse muziek.