Janine Jansen in Sibelius, Mäkelä met Berlioz’ Symphonie fantastique

Nadat hij in 1902 de eerste ideeën op papier had gezet, begon Jean Sibelius in 1903 aan zijn Vioolconcert. Volgens Aino Si­belius speelde haar man op dat moment onophoudelijk viool: ‘Hij blijft de hele nacht wakker, speelt vreselijk mooi, hij kan zich niet losrukken van zijn mooie melodieën – hij heeft zoveel ideeën, het is haast onvoorstelbaar. En alle thema’s hebben zoveel potentie, zoveel leven.’

Dat het enige soloconcert dat ­Sibelius ooit schreef juist een vioolconcert betreft, is geen wonder. Vanaf zijn zestiende kreeg hij serieus vioolonderricht, en vier jaar later studeerde hij in Helsinki bij de Russische violist Mitrofan Vasiliev. Hij gaf enige jaren vioolles, speelde kamermuziek en maakte deel uit van verschillende orkesten.

Al snel werd duidelijk dat een echte solocarrière voor Sibelius niet in het verschiet lag. Maar zijn grondige kennis van het instrument kwam hem wel van pas. Tijdens het componeren speelde hij steevast ‘luchtviool’, om de ligging van de melodieën uit te proberen. Toen bevende handen hem het echte vioolspelen in de jaren dertig onmogelijk maakten, maakte hij zich er tegenover een van zijn gasten met een geintje van af: ‘Ik speel niet meer, maar mijn vingers weten het nog niet.’

In Finland – tot 1917 nog onderdeel van het Russische imperium – werd Sibelius gevierd als de grote nationale componist. Hij had inmiddels Finlandia op zijn naam staan, En Saga en de Lemminkäinen-legenden. En zijn vriend, de dirigent Robert Kajanus, had ook Sibelius’ onlangs voltooide Tweede symfonie van een patriottisch programma voorzien. De Finse criticus Karl Flodin was daarom teleurgesteld: met het schrijven van een virtuoos concert zou Sibelius zijn nationale wortels hebben verloochend. Daarmee bracht hij de componist zozeer aan het twijfelen dat die het stuk na de eerste uitvoering terugtrok. Een tweede versie volgde in 1905.

In die tweede versie benadrukte Sibelius, meer dan in de eerste, de eenheid van zijn muzikale gedachten. Maar een wonderlijk stuk bleef het. Hoewel Sibelius zich bewust afkeerde van Brahms’ symfonische concertidee en een echt soloconcert wilde schrijven, voldoet de vorm niet helemaal aan de opzet van een traditioneel virtuozenconcert, vooral niet in het eerste deel. Net zoals in zijn latere symfonieën heeft Sibelius hier al, zij het nog niet met zulke enorme gevolgen, geprobeerd een ononderbroken vorm te ontwerpen, waarin elk moment organisch met het voorgaande verbonden is.

Tegen een haag van strijkerstremolo’s zet de solist in, zonder een orkestrale inleiding af te wachten. De drie thema’s die achtereenvolgens worden geëxposeerd – ze worden door kleine solocadensen van elkaar gescheiden – zijn onderling sterk verwant. Dan wijkt Sibelius volledig van het traditionele stramien af; er komt een uitgebreide cadens, nog vóór de doorwerking begint. Sterker nog: de virtuoze episode neemt de functie van de doorwerking en het begin van de reprise volledig over.

Daarna keert pas het oorspronkelijke melodische materiaal terug; Sibelius blijft variëren. Ook in het tweede deel, een lyrische romance vol donkere tonen en wankele akkoorden, en het derde, een spetterend virtuoze finale met half folkloristisch dansante, half demonische trekjes, blijft Sibelius voortborduren op een klein aantal basisgegevens, waarvan de meeste al in het eerste deel te horen waren.

Hoewel Hector Berlioz in eigen tijd weinig voet aan de grond kreeg in Frankrijk – hij dong vier keer vergeefs naar de felbegeerde Prix de Rome – geldt hij tegenwoordig als de belangrijkste Franse componist van zijn tijd.

Berlioz voerde zijn land muzikaal de Romantiek in en discussieerde over muziek met medevernieuwers als Franz Liszt en Richard Wagner. Hij is het prototype van de gekwelde kunstenaar die in eenzame afzondering zijn lijden sublimeert in muziek.

Literatuur speelde een grote rol in zijn leven en tijdens een uitvoering van Hamlet in 1827 werd hij getroffen door Shakespeares poëtische taalgebruik. Hij werd bovendien smoorverliefd op de Ierse actrice Harriet Smithson die de rol van Ophelia vertolkte. Zij moest echter weinig van hem en zijn muziek hebben en in 1830 componeerde Berlioz zijn ondubbelzinnig autobiografische en baanbrekende orkestwerk Épisodes de la vie d’un artiste, symphonie fantastique en cinq parties.

Weliswaar hadden ook andere ­componisten al verhalende muziek geschreven, maar Berlioz baseerde zijn hele stuk op één expliciet programma. We volgen de held in zijn opvlammende verlangen naar de geliefde, die zich ongrijpbaar toont en wier beeld hij ook tijdens een verblijf op het platteland niet uit zijn hart kan bannen. Hij droomt haar te vermoorden en bekoopt dit met zijn eigen onthoofding, waarop zijn geliefde hem in een woeste heksendans meevoert naar de hel.

Als eerste in de geschiedenis verrijkt ­Berlioz het orkest met harpen, klokken en een bas-ophecleide (tegenwoordig bastuba). Nieuw is ook de ‘idée-fixe’, een voorloper van Wagners leidmotieven. Een smachtende melodie representeert de onbereikbare geliefde en duikt in telkens andere orkestraties op.

Berlioz’ instrumentatie is uiterst vindingrijk. Zo horen we de dreunende gang naar het schavot in met sponzen bespeelde pauken, en verbeelden doffe pizzicato’s het wegstuiterende hoofd. Gruizige hoorns, diep grommende contrabassen en schrille klarinetten schetsen de nachtmerrie in het laatste deel. Doodsklokken en het obstinaat herhaalde Dies irae-motief voeren ons onverbiddelijk naar het tragische einde.