Janine Jansen en Alexander Gavrylyuk: Brahms en Franck

Robert Schumann, Clara Schumann en Johannes Brahms. Ze begrepen en bewonderden elkaar. Hun sterke band ontmoette echter tragische omstandigheden.

Clara Schumann-Wieck was moeder van acht kinderen en had een door psychoses gekwelde manisch-depressieve echtgenoot aan haar zijde, maar dat verhinderde haar niet zich te ontwikkelen tot een van Europa’s meest vooraanstaande concertpianisten en tussendoor een aantal gevoelige composities te schrijven. Toen verscheen de veertien jaar jongere Johannes Brahms in haar leven.

Talrijke brieven geven blijk van hun warme gevoelens. Na het overlijden van Robert Schumann had een huwelijk tussen de twee dan ook voor de hand gelegen. Maar zover kwam het niet. Het verschil in leeftijd kan daarbij een rol hebben gespeeld. Desalniettemin bleef Brahms Clara mentaal ondersteunen, terwijl zij haar carrière als pianiste voortzette. 

Robert Schumann: Eerste vioolsonate 

In 1850 waren Robert en Clara naar Düsseldorf verhuisd. Niets leek hun geluk in de weg te staan. Hij was in deze stad aan de Rijn benoemd tot Generalmusikdirektor, zij was inmiddels een beroemd pianiste. Maar de vreugde was helaas van korte duur. Robert faalde als dirigent en al spoedig namen anderen zijn taak over, waarna het met zijn toch al labiele psyche bergafwaarts ging.

Gelukkig wel met oplevingen van creativiteit zoals blijkt uit de Eerste -sonate in a klein. ‘Mit leidenschaftlichem Ausdruck’ staat boven het eerste deel, dat een stroom van zowel tedere als zinderende emoties bevat. Het tweede deel, een intiem, luchtig Allegretto, klinkt alsof het onderdeel is van een rustige conversatie. Tegen het einde van de voortrennende finale duikt weer even het hoofdthema van het eerste deel op.

Kort na Robert Schumanns Eerste vioolsonate schreef Clara op haar beurt Drei Romanzen, eveneens voor viool en piano. De invloed van zijn muziek op die van haar is vooral duidelijk in het laatste van de drie stukken, waarin een ruisende beweging van snelle notenfiguren een ononderbroken stroom vormt waarboven de viool haar oneindig lijkende melodieën uitzingt.

De voorafgaande twee mini-composities zijn rustiger en introverter van karakter. De rol van de piano in deze triptiek is hoofdzakelijk ondergeschikt maar allerminst onbetekenend. Halverwege de derde Romanze neemt het klavier zelfs het initiatief en ook tegen het einde krijgt het instrument plotseling meer gewicht.

Toen Johannes Brahms rond zijn twintigste het echtpaar Schumann voor het eerst ontmoette bracht hij een pas voltooide vioolsonate mee in de hoop advies van zijn oudere collega te krijgen. Deze was niet zuinig met complimenten. De warme verstandhouding die hieruit ontstond zou helaas van korte duur zijn.

Robert Schumann overleed enkele jaren later. Ondanks diens lof vernietigde Brahms het werk kort daarop en in de daaropvolgende jaren componeerde hij minstens nog twee vioolsonates die hij evenmin goed genoeg vond. Pas in 1879 – hij was 46 – voltooide hij wederom een sonate voor viool en piano, in G groot, die als ‘Eerste’ een plaats op zijn oeuvrelijst zou krijgen.

Zeven jaar later ontstond nummer twee, in A groot, even rijk aan lyrische melodieën als zijn voorganger. Brahms componeerde het werk tijdens een vakantie in Zwitserland bij de Thunersee. Daar, ‘waar de mensen aangenaam, de wandelingen mooi en de herbergen goed zijn’, aldus de componist, kreeg hij bezoek van de alt Hermine Spies, die hij niet alleen als zangeres bewonderde. Hij schreef voor haar enkele liederen waaraan hij enige tijd later materiaal voor zijn Tweede vioolsonate in A groot ontleende, een werk met als openingsdeel een Allegro amabile.

César Franck herhaalde zich niet graag. Zijn oeuvre bevat onder meer één symfonie, één strijkkwartet, één strijkkwintet en één sonate. Blijkbaar zocht hij telkens een nieuwe invalshoek bij zijn streven de klassieke vorm – met Beethoven als zijn grote voorbeeld – te ‘hertalen’ volgens de lijnen van het door hem ontwikkelde ‘cyclische principe’.

Door een motief of melodie van beperkte omvang als uitgangspunt voor een gehele compositie te nemen, zag hij de mogelijkheid zijn muziek samenhang en hechtheid te geven. Het zijn kwaliteiten die samengaan met een ernst en gepassioneerdheid die opvielen binnen de Franse toonkunst van die tijd.

Veel jonge componisten bewonderden Franck, terwijl sommige anderen hem als een stijve formalist beschouwden. Een andere categorie verweet hem te veel door Wagner te zijn beïnvloed. Dat zijn orgelmuziek in het Frankrijk van die tijd zich op eenzame ­hoogte bevond werd echter nauwelijks in twijfel getrokken. Franck had vooraanstaande, invloedrijke vrienden onder wie de Belgische violist Eugène Ysaÿe aan wie hij zijn enige sonate, een van zijn laatste composities, opdroeg.

In de belangrijkste thema’s van de vier delen heeft het tertsinterval een centrale functie. Ook op andere plaatsen is veel muziek daarvan afgeleid. Het karakter van deze Sonate in A groot varieert van lyrisch (vooral het eerste en het laatste deel) tot gespannen (deel twee). Het in de vorm van een canon van beide instrumenten beginnende slotdeel groeit uit tot een grandioze apotheose.